જયપુર, તા.૦૬: રંગારંગ સંસ્કૃતિ અને ભવ્ય વારસા માટે જાણીતા રાજસ્થાનના લોકગીતો અને લોકનૃત્યો વિશ્વભરમાં એક અનોખી છાપ ધરાવે છે. આવું જ એક રોમાંચક લોકનૃત્ય એટલે 'કાલબેલિયા' (Kalbelia). વિદેશી પ્રવાસીઓમાં ભારે આકર્ષણ જમાવતા આ નૃત્યની મૂળ વાર્તા કોઈ પૌરાણિક કથા જેવી નહીં, પરંતુ ઝેરીલા સાપ સાથે સીધી જોડાયેલી છે. આજે ભલે આ નૃત્ય વૈશ્વિક મંચ પર ધૂમ મચાવી રહ્યું હોય, પરંતુ એક સમયે તે માત્ર થરના રણપ્રદેશ અને નાનકડા ગામડાંઓ પૂરતું જ સીમિત હતું.
સાપના 'મિત્ર' માંથી કેવી રીતે બન્યા નર્તકો?
કાલબેલિયા નૃત્યની ઉત્પત્તિ રાજસ્થાનની વિચરતી કાલબેલિયા જ્ઞાતિમાંથી થઈ છે. આ સમુદાયના લોકો પરંપરાગત રીતે સાપ પકડનારા એટલે કે મદારી હતા. તેમના નામ પાછળ પણ એક મોટું રહસ્ય છુપાયેલું છે; જેમાં 'કાલ' એટલે કે મૃત્યુ (જે સાપનું પ્રતીક છે) અને 'બેલિયા' એટલે કે મિત્ર. આમ, જેઓ સાપને પોતાના મિત્ર માને છે તે કાલબેલિયા તરીકે ઓળખાયા.
આ જાતિના પુરુષો ગામડે-ગામડે ફરીને સાપના કરતબો બતાવતા અને સાપ કરડવાની જડીબુટ્ટીથી સારવાર કરતા હતા. જ્યારે આ આખો સમુદાય એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ મુસાફરી કરતો, ત્યારે મનોરંજન માટે મહિલાઓ ગીતો ગાઈને નાચતી અને પુરુષો વાંસળી કે ખંજરી વગાડતા. બસ, આ કાચા રસ્તાઓ અને પડાવો પરથી જ કાલબેલિયા નૃત્યનો જન્મ થયો હતો.
૧૯૭૨ ના કાયદાએ બદલી નાખી કિસ્મત
વર્ષ ૧૯૭૨ માં ભારતમાં 'વન્યજીવન સંરક્ષણ કાયદો' (Wildlife Protection Act) અમલમાં આવ્યો, જેના હેઠળ વન્યજીવોના પ્રદર્શન અને સાપ પકડવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો. આ કાયદાના કારણે કાલબેલિયા સમુદાય સમક્ષ ભૂખે મરવાનો વારો આવ્યો અને આજીવિકાનું સંકટ ઊભું થયું.
પરંતુ, મુશ્કેલ સમયમાં આ સમુદાયની મહિલાઓ આગળ આવી. તેમણે પોતાની પરંપરાગત કળાને સ્ટેજ પર લાવવાનો સાહસિક નિર્ણય કર્યો. આ જ ગાળામાં ગુલાબો સપેરા (Gulabo Sapera) જેવી પ્રતિભાશાળી નર્તકીઓએ પોતાની અદભુત કળાના જોરે આ નૃત્યને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક સન્માનજનક ઓળખ અપાવી.
શરીરને સાપની જેમ વાળવાની અદ્ભુત કળા
કાલબેલિયા નૃત્યની સૌથી મોટી અને રોમાંચક વિશેષતા એ છે કે તેમાં નર્તકીઓની મુદ્રાઓ (સ્ટેપ્સ) આબેહૂબ સાપ જેવી હોય છે.
•    સાપ જેવો પોશાક: આ નૃત્યમાં મહિલાઓ સાપના કાળા રંગને દર્શાવતો ખાસ કાળો ચોલો અને ઘેરાવાળો મોટો લહેંગા (ઘાઘરો) પહેરે છે. જેના પર રંગબેરંગી દોરા, અરીસા અને ગોટાપટ્ટીનું જટિલ ભરતકામ હોય છે.
•    ઝડપી ગતિ અને લય: આ નૃત્ય ફક્ત મહિલાઓ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે, જ્યારે પુરુષો પુંગી (બીન), ખંજરી અને ઢોલક જેવા વાદ્યો વગાડીને સંગીત સંભાળે છે.
સંગીતની જાદુઈ ગતિ: આ નૃત્યની શરૂઆત એકદમ ધીમી ગતિથી થાય છે, પરંતુ જેમ-જેમ પુંગીનો સૂર તેજ થાય છે, તેમ-જેમ મહિલાઓ સાપની જેમ ગોળ-ગોળ ઘૂમીને અત્યંત ઝડપી ગતિએ નૃત્ય કરે છે. પલક ઝપકાવતા જ શરીરને લવચીકતાથી વાળી દેવાની આ કળા જોઈને પ્રેક્ષકો પોતાની આંગળીઓ ચાવી જાય છે.