નવી દિલ્હી : ઇતિહાસમાં ભારતને વિશ્વભરમાં "સોનેરી પક્ષી" તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું, કારણ કે અહીંના હાથથી બનેલા ઉત્પાદનોની બોલબાલા હતી. આઝાદી પછી હવે દેશને પોતાની શરતો પર આ ગૌરવશાળી ઓળખ પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની સુવર્ણ તક મળી છે. આજે દેશના રસ્તાઓ પર ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) ની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે, પરંતુ તેની સાથે જ એક અત્યંત ગંભીર પ્રશ્ન પણ ઊભો થયો છે કે જ્યારે આ વાહનોની બેટરીઓનો ઉપયોગ પૂરો થઈ જશે, ત્યારે તે લાખો ટન જોખમી કચરાનું શું થશે? મિનિમાઈન્સના સીઈઓ અનુપમ કુમારના મતે, 'આત્મનિર્ભર ભારત' ત્યારે જ સાચા અર્થમાં સાર્થક થશે જ્યારે આપણે બેટરીઓને નકામી ગણીને ફેંકી દેવાને બદલે તેના રિસાયક્લિંગ અને પુનઃઉપયોગ માટે મજબૂત સિસ્ટમ ઊભી કરીશું.

આગામી દશકામાં ભારતના રસ્તાઓ પર દોડતા લાખો ઇલેક્ટ્રિક વાહનો સ્વદેશી બેટરીઓથી સજ્જ હશે. પરંતુ, રસાયણશાસ્ત્ર અને સતત વપરાશને કારણે સમય જતાં આ બેટરીઓની ક્ષમતા ઘટી જાય છે અને તે અદૃશ્ય નથી થતી. તેમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા અત્યંત મૂલ્યવાન તથા દુર્લભ ખનિજો હોય છે, જેને ખાણમાંથી કાઢવા માટે ભારે ઊર્જા અને ખર્ચ થાય છે. જો સમયસર આનો યોગ્ય રોડમેપ તૈયાર ન કરવામાં આવે, તો આ બેટરીઓ પર્યાવરણ માટે મોટો ખતરો બની શકે છે. તેથી, ઉત્પાદનને માત્ર એક રેખીય પ્રક્રિયા (એકવાર વાપરીને ફેંકી દેવી) રાખવાને બદલે તેને ચક્રીય અર્થતંત્ર (Circular Economy) સાથે જોડવી અનિવાર્ય છે, જ્યાં જૂની બેટરીઓમાંથી ઘરો કે ફેક્ટરીઓમાં ઊર્જા સંગ્રહ થઈ શકે અથવા તેના કિંમતી ખનિજોને શુદ્ધ કરીને નવી બેટરીઓ બનાવી શકાય.

સરકાર અને નીતિ ઘડનારાઓએ આ દિશામાં પગલાં લેવાનું શરૂ કરી દીધું છે. 'બેટરી વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો, ૨૦૨૨' હેઠળ ઉત્પાદકો પર કચરો એકત્રિત કરવાની અને રિસાયકલ કરવાની જવાબદારી નાખવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭-૨૮ થી ઇલેક્ટ્રિક વાહન અને પોર્ટેબલ બેટરીઓમાં લઘુત્તમ ૫ ટકા રિસાયકલ સામગ્રી વાપરવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે, જે આગામી વર્ષોમાં તબક્કાવાર વધારવામાં આવશે. નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન પણ આ દિશામાં સક્રિય છે. જો કે, વાસ્તવિક સફળતા ત્યારે જ મળશે જ્યારે EV ઉત્પાદકો, રિસાયકલર્સ અને કલેક્શન નેટવર્ક એક થઈને કામ કરશે. આત્મનિર્ભર ભારતના આગામી તબક્કામાં આ નવો ઉદ્યોગ દેશમાં લાખો કુશળ રોજગારીનું સર્જન કરશે અને વિદેશી કાચા માલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને અર્થતંત્રને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જશે.