વેસ્ટ લેફાયેટ (અમેરિકા), તા.30: આજના આધુનિક સમયમાં જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) આપણી જિંદગીનો અભિન્ન હિસ્સો બની રહી છે, ત્યારે તેને નૈતિકતાના માર્ગે કેવી રીતે ચલાવવી તે અંગે પરડ્યુ યુનિવર્સિટીના પ્રતિષ્ઠિત પ્રોફેસર આલોક ચતુર્વેદીએ એક માર્ગદર્શક પુસ્તક લખ્યું છે. ‘The Dharma of AI: Timeless Wisdom for Digital Ethics’ શીર્ષક ધરાવતું આ પુસ્તક હવે પ્રિન્ટમાં ઉપલબ્ધ છે, જે ડિજિટલ યુગમાં ‘ધર્મ’ના પાયાના સિદ્ધાંતોને ફરીથી પ્રસ્થાપિત કરે છે.

ટેકનોલોજી અને આધ્યાત્મિકતાનો સંગમ

પ્રોફેસર આલોક ચતુર્વેદી, જેઓ પરડ્યુની મિચ ડેનિયલ્સ સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસમાં પ્રોફેસર છે, તેમણે પોતાના 40 વર્ષના AI ક્ષેત્રના અનુભવ અને ભારતીય આશ્રમોમાં કરેલા ધર્મના અભ્યાસને આ પુસ્તકમાં સાંકળ્યો છે. આ પુસ્તક હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મમાં જે ‘ધર્મ’ (કર્તવ્ય અને નૈતિકતા) ની વ્યાખ્યા છે, તેને આજના અલ્ગોરિધમ્સ અને મશીન લર્નિંગ સાથે જોડે છે. પુસ્તક સમજાવે છે કે કેવી રીતે ટેકનોલોજી માનવીય વર્તન, નોકરીની પસંદગી અને માહિતીના વપરાશને પ્રભાવિત કરે છે.

નૈતિકતાના ત્રણ પરિમાણ અને પાંચ રક્ષકો

પુસ્તકમાં માનવીય અનુભવના ત્રણ પાસાઓ – દૈહિક (વ્યક્તિગત), દૈવિક (વૈશ્વિક) અને ભૌતિક (સામગ્રી) – ને ટેકનોલોજીના પ્રભાવ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, ટેકનોલોજીના નૈતિક વર્ગીકરણ માટે ‘ત્રણ ગુણો’ની વિભાવના રજૂ કરવામાં આવી છે:

1. સાત્વિક (સ્પષ્ટતા)
2. રાજસિક (અશાંતિ)
3. તામસિક (જડતા)

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, પ્રોફેસરે AI માટે “પાંચ રક્ષકો” (Five Guardians) ના સિદ્ધાંતો આપ્યા છે, જે પ્રાચીન યમ-નિયમો પર આધારિત છે: અહિંસા (નુકસાન ન કરવું), સત્ય (સત્યની શોધ), અસ્તેય (ચોરી ન કરવી/જે આપ્યું હોય તે જ લેવું), બ્રહ્મચર્ય (સભાન વપરાશ) અને ધર્મ (ન્યાયી કાર્ય).

વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય જ્ઞાનની સ્વીકૃતિ

પ્રોફેસર ચતુર્વેદીએ અગાઉ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સના મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સનું નેતૃત્વ કર્યું છે અને તેમને લાઈફટાઈમ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ પણ મળ્યો છે. તેમનું આ પુસ્તક એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે દુનિયા આર્ટિફિશિયલ જનરલ ઈન્ટેલિજન્સ (AGI) ની દિશામાં વધી રહી છે અને નૈતિકતાના પ્રશ્નો વધુ ઘેરા બની રહ્યા છે. આ પુસ્તક માત્ર પ્રોફેસરો કે વૈજ્ઞાનિકો માટે જ નહીં, પરંતુ એક સામાન્ય કોડર કે વાલી માટે પણ ઉપયોગી છે, જેઓ ડિજિટલ દુનિયાના પક્ષપાત અને અસરોને સમજવા માંગે છે.