તા. ૧૨ નવેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૩ કારતક સુદ – ૩ ગુરૂવાર
વસ્તીમાં ચીન પાછળઃ ભારત નંબર-૧: વધતી જનસંખ્યા પડકાર કે ગર્વ?
આજે વિશ્વ જનસંખ્યા દિવસઃ સમગ્ર વિશ્વની વસ્તી ૮.૨ અબજ : ભારતની વસ્તી ૧૪૭ કરોડ ચીનની જનસંખ્યા ૧૪૧ કરોડ ભારતે હજુ ઘણા મોરચે કામ કરવાનું છેઃ યોજનાઓ ચૂંટણીને ધ્યાને રાખી નહિ વસ્તીના હિસાબે ઘડવી પડશે
નવી દિલ્હી તા.૧૧: ભારતે ચીનને પાછળ છોડી દીધું છે, જે એક સમયે વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવતો દેશ હતો. ભારત હવે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં પ્રથમ ક્રમે છે. વસ્તીની ચર્ચા એટલા માટે થાય છે કારણ કે દર વર્ષે ૧૧ જુલાઈએ વિશ્વ વસ્તી દિવસ છે. વિશ્વની વસ્તી ૮.૨ અબજ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ ખાસ દિવસ ૧૯૮૭ માં સ્થાપિત થયો હતો, જ્યારે વિશ્વની વસ્તી પાંચ અબજ સુધી પહોંચી હતી.
ભારતની વસ્તી ૧.૪ અબજથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે. ચીનની વસ્તી હવે ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે. બીજી તરફ, ભારતનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ધીમો પડી ગયો છે, પરંતુ કુલ સંખ્યા હજુ પણ ઘણી મોટી છે. ભારતમાં યુવા વસ્તી ૬૫ ટકા હોવાનો અંદાજ છે. આ મોટી વસ્તીનો મોટો ભાગ કામ કરી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ દરેક દેશમાં જોવા મળતી નથી. આ ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે. પરંતુ ભારતને હજુ પણ ઘણા મોરચે સીધા કામ કરવાની જરૂર છે. વસ્તીના આધારે યોજનાઓનું આયોજન કરવું જોઈએ, ચૂંટણીલક્ષી વિચારણાઓ પર નહીં.
જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ઘણા યુરોપિયન દેશો અને ચીનમાં વૃદ્ધોની વસ્તી વધી રહી છે. તેમના યુવા કાર્યબળમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. ભારતમાં યુવા ઉર્જાનો આધાર છે. આ એક તક છે. પરંતુ આ તક ફક્ત ત્યારે જ લાભ આપશે જો યુવાનોને યોગ્ય શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને રોજગાર મળે.
જ્યારે લોકો શિક્ષિત થાય છે ત્યારે જ વસ્તી શક્તિ બને છે. ભારતમાં શાળાઓની પહોંચ વધી છે, શિક્ષણની ગુણવત્તા એક મોટો પડકાર રહે છે. ઘણા બાળકો મૂળભૂત વાંચન, લેખન અને ગણિતમાં સંઘર્ષ કરે છે. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સુધારો પણ આવશ્યક છે. કોલેજ શિક્ષણ અને રોજગાર બજાર વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવું જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓએ ફક્ત પરીક્ષાઓ માટે જ નહીં, પણ કામ માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ. ડિજિટલ કૌશલ્ય, ભાષા કૌશલ્ય, સંદેશાવ્યવહાર કૌશલ્ય, સમસ્યાનું નિરાકરણ અને તકનીકી તાલીમ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. આઇટી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, રોબોટિક્સ અને ડેટા જેવા ક્ષેત્રો નવી તકો પ્રદાન કરે છે. પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, મશીન ઓપરેટર અને આરોગ્ય કર્મચારીઓ જેવા વ્યવહારુ કૌશલ્યો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
મોટી વસ્તી આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી પર સીધી અસર કરે છે. હોસ્પિટલો, ડોકટરો, નર્સો, દવાઓ અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની જરૂરિયાત વધે છે. ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં આ પડકાર વધુ છે. માતૃત્વ આરોગ્ય, બાળ પોષણ, રસીકરણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. કુપોષણ અને એનિમિયા જેવી સમસ્યાઓ હજુ પણ ઘણા પરિવારોને અસર કરે છે. સ્વસ્થ નાગરિકો ઉત્પાદક નાગરિક બને છે. તેથી, આરોગ્ય ખર્ચને ફક્ત કલ્યાણ ખર્ચ ન ગણવો જોઈએ. તે દેશની આર્થિક ક્ષમતામાં રોકાણ છે.
ભારતની વધતી વસ્તી કુદરતી સંસાધનો પર દબાણ લાવે છે. પાણી એક મુખ્ય ચિતા છે. ઘણા શહેરો ભૂગર્ભજળ પર આધાર રાખે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીનું સ્તર ઘટી રહ્યું છે. ગરમી વધી રહી છે. વરસાદની પેટર્ન બદલાઈ રહી છે. શહેરી ભીડમાં વધારો ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ અને કચરાને વધારે છે. ખેતીની જમીન પર દબાણ વધી રહ્યું છે. જંગલો અને જૈવવિવિધતા પણ પ્રભાવિત થઈ રહી છે. ઉકેલ ફક્ત વસ્તી પર ચર્ચા કરવાનો નથી. વધુ સારું શહેરી આયોજન જરૂરી છે. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ મહત્વપૂર્ણ છે. જાહેર પરિવહનને મજબૂત બનાવવું જોઈએ. સ્વચ્છ ઉર્જા અને કચરા વ્યવસ્થાપનમાં રોકાણ વધારવું જોઈએ.
મહિલાઓનું શિક્ષણ અને અધિકારો વસ્તીના મુદ્દા માટે સર્વોપરી છે. જ્યારે છોકરીઓ શાળાએ જાય છે, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવે છે અને રોજગારમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે કૌટુંબિક નિર્ણયો બદલાય છે. સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે. બાળકોના શિક્ષણ પર ધ્યાન વધે છે. કુટુંબ આયોજન દબાણનો વિષય ન હોવો જોઈએ; તે માહિતી, આરોગ્ય સેવાઓ અને વ્યક્તિગત પસંદગીનો વિષય હોવો જોઈએ. મહિલાઓને સલામત, આદરણીય અને સુલભ આરોગ્યસંભાળની એક્સેસ હોવી જોઈએ. ભારત માટે મહિલાઓની શ્રમબળ ભાગીદારી વધારવી એ પણ આર્થિક જરૂરિયાત છે. કોઈ પણ દેશ તેની અડધી વસ્તીને રોકીને તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી શકતો નથી.
ચીનની ઘટતી વસ્તી વસ્તી વિષયક સંતુલનનું મહત્વ દર્શાવે છે. ઓછો જન્મ દર અને વધતી જતી વૃદ્ધ વસ્તી પહેલાથી જ કાર્યબળ પર અસર કરી રહી છે. ભારતે સમજવું જોઈએ કે આજની યુવા વસ્તી હંમેશા યુવાન રહેશે નહીં. ભારતે ભવિષ્ય માટે હમણાં જ તૈયારી કરવી જોઈએ. જો આજે બાળકોનું શિક્ષણ, યુવા કૌશલ્ય અને રોજગાર પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવામાં આવે, તો આવનારા દાયકાઓમાં દેશ સારી સ્થિતિમાં હશે.
ભારતનું વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બનવું એ ફક્ત ગર્વ કે ચિતાનો વિષય નથી. તે એક મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. આ મોટી વસ્તીમાં અપાર સંભાવનાઓ રહેલી છે. આ જ વસ્તી ભારતને એક મુખ્ય વૈશ્વિક બજાર, એક વિશાળ કાર્યબળ અને એક મુખ્ય નવીનતા કેન્દ્ર બનાવી શકે છે. પરંતુ યોગ્ય નીતિઓ આવશ્યક છે. આપણને સારું શિક્ષણ, ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્યસંભાળ, રોજગાર, સ્વચ્છ પાણી અને સલામત શહેરોની જરૂર છે. મહિલાઓને સમાન તકોની જરૂર છે. ભારતનો સાચો વિજય વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી બનવાથી નહીં થાય. સાચી જીત ત્યારે થશે જ્યારે દરેક ભારતીયને ગૌરવપૂર્ણ જીવન, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગારની સુવિધા મળશે. ત્યારે જ ભારતની વસ્તી દેશની સૌથી મોટી તાકાત બનશે, બોજ નહીં.
મોટી વસ્તી ભારતની આર્થિક શક્તિ બની શકે છે. ભારતમાં એક વિશાળ સ્થાનિક બજાર છે. અહીં લાખો લોકો ખરીદી કરે છે. તેઓ મોબાઇલ ફોન, કપડાં, ખોરાક, રહેઠાણ, વાહનો, શિક્ષણ અને ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ કંપનીઓ માટે એક મોટું બજાર પૂરું પાડે છે. જ્યારે દેશમાં વધુ ગ્રાહકો હોય છે, ત્યારે ઉત્પાદન વધી શકે છે.
નવી કંપનીઓ બનાવી શકાય છે. રોકાણ વધી શકે છે. ઉદ્યોગો ગ્રાહકો શોધે છે. આ અર્થતંત્રને વેગ આપે છે. ભારતનું ડિજિટલ બજાર આનું સારું ઉદાહરણ છે. સસ્તું ઇન્ટરનેટ, સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ ચુકવણીઓએ લાખો લોકોને ઓનલાઇન અર્થતંત્ર સાથે જોડ્યા છે. આજે, નાના દુકાનદારો પણ ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારી રહ્યા છે. ગામડાઓમાં લોકો પણ ઓનલાઇન સેવાઓનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
ભારતની સરેરાશ ઉંમર ઘણા વિકસિત દેશો કરતા ઓછી છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારતમાં લાંબા કાર્યકારી જીવન સાથે યુવા વસ્તી હશે. આને વસ્તી વિષયક લાભાંશ કહેવામાં આવે છે. તેને સરળ રીતે સમજાવી શકાય છેઃ જ્યારે કોઈ દેશની કાર્યકારી ઉંમર તેના આશ્રિતો કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે દેશ ઝડપથી પ્રગતિ કરી શકે છે. કામદારો કમાય છે, કર ચૂકવે છે, બચત કરે છે, રોકાણ કરે છે અને ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે. પરંતુ વસ્તી વિષયક લાભાંશ આપમેળે આવતો નથી. તેના માટે સારું શિક્ષણ, કૌશલ્ય તાલીમ અને કાર્યબળમાં મહિલા ભાગીદારી વધારવાની જરૂર છે. ઉદ્યોગમાં નોકરીઓ વધારવી જોઈએ, અને આરોગ્યસંભાળ સેવાઓમાં સુધારો કરવો જોઈએ.
રાષ્ટ્રીય પરિવાર આરોગ્ય સર્વેક્ષણ-૫ ના આંકડા ચિંતાજનક છે. ૨૦૧૯-૨૦૨૧ ના ડેટા અનુસાર, ભારતમાં ૧૫-૪૯ વર્ષની વયની મહિલાઓમાં એનિમિયાનો દર ૫૭ ટકા છે. આનો અર્થ એ છે કે ૫૭ ટકાસ્ત્રીઓ એનિમિયાથી પીડાય છે. રાષ્ટ્રીય પરિવાર આરોગ્ય સર્વેક્ષણ-૪ માં, એટલે કે, ૨૦૧૫-૧૬ માં, આ સંખ્યા ૫૩ ટકા હતી. આનો અર્થ એ છે કે ૧૫ થી ૪૯ વર્ષની વયની ૫૩ ટકા ષીઓ એનિમિયાથી પીડાતી હતી. આનો અર્થ એ થયો કે આંકડાઓમાં વધારો થયો છે, જે સ્પષ્ટ ચેતવણી છે કે જો મહિલાઓ સ્વસ્થ નહીં હોય, તો તેમના બાળકો પણ બિનઆરોગ્યપ્રદ રીતે જન્મશે. આખી પેઢી નબળી રહેશે. આ આંકડા એ પણ દર્શાવે છે કે આરોગ્યસંભાળમાં ઘણું કામ કરવાનું બાકી છે. આ આંકડાઓના આધારે અડધી વસ્તીની લક્ષિત ભાગીદારી પ્રાપ્ત કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બનશે.
દર વર્ષે, ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં યુવાનો કામ કરવાની ઉંમરે પહોંચે છે, પરંતુ પૂરતી ઔપચારિક નોકરીઓ બનાવવાનું સરળ નથી. ફક્ત ડિગ્રીઓ સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવતી નથી. યુવાનોને બજારની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ કૌશલ્યોની પણ જરૂર છે. બાંધકામ, ટેકનોલોજી, આરોગ્ય, પર્યટન, કૃષિ-પ્રક્રિયા, લોજાિસ્ટિક્સ અને ગ્રીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં રોજગારની સંભાવના છે. નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો પણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, તેઓ મોટી સંખ્યામાં લોકોને રોજગારી પૂરી પાડી શકે છે. ભારતને ફક્ત નોકરી શોધતા યુવાનોની જરૂર નથી; તેને નોકરીઓ પૂરી પાડી શકે તેવા યુવાનોની પણ જરૂર છે. આ કરવા માટે, ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. સરળ લોન, બજાર એક્સેસ અને તકનીકી સહાય જરૂરી છે
(11:03 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
