નવી દિલ્હી, તા.૨૩: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં લગ્નજીવન અને સૌભાગ્યના પ્રતીક તરીકે વિવિધ આભૂષણો અને રિવાજોનું વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે, જેમાં દક્ષિણ ભારતમાં થાલી અને ઉત્તર ભારતમાં મંગળસૂત્રનું જે મહત્ત્વ છે, તે જ સ્થાન બંગાળી સમાજમાં 'શાખા-પોળા' (શંખ અને પોળાની ચૂડીઓ) ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે લગ્ન પ્રસંગે મંગળસૂત્રની ચર્ચા થતી હોય છે, પરંતુ બંગાળી પરંપરામાં લાલ અને સફેદ રંગની આ બે વિશિષ્ટ ચૂડીઓ સ્ત્રીના લગ્ન જીવનનું સૌથી મોટું અને પવિત્ર પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સદીઓ જૂની આ સાંસ્કૃતિક પરંપરા બંગાળની અનોખી કલા અને સમુદ્ર સાથેના જોડાણની પ્રતીતિ કરાવે છે.

શાખા-પોળાના સ્વરૂપ અને તેની બનાવટની વાત કરીએ તો તે બે અલગ-અલગ ચૂડીઓની જોડી છે. જેમાં સફેદ રંગની બંગડી 'શાખા' અસલી શંખમાંથી કોતરીને બનાવવામાં આવે છે, જ્યારે લાલ રંગની બંગડી 'પોળ' લાલ પરવાળામાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ બંને રંગોના મિશ્રણ અને પ્રતીકવાદ પાછળ ઊંડો આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક અર્થ છુપાયેલો છે. શાખાનો દૂધ જેવો સફેદ રંગ પવિત્રતા, શુદ્ધતા, શાંતિ અને શુભતાનું પ્રતીક છે, જ્યારે પોળનો ગાઢ લાલ રંગ સ્ત્રીની શક્તિ, ઉર્જા, ઉત્સાહ અને સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે. હિન્દુ ધર્મમાં સોળ શણગારમાં લાલ રંગનું વિશેષ સ્થાન છે, પરંતુ બંગાળી પરંપરામાં સફેદ શંખનો ઉમેરો તેને અદ્ભુત પ્રાદેશિક ઓળખ આપે છે.

આ પરંપરાના ઉદ્ભવ અને ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, શંખ અને પરવાળાની આ ચૂડીઓ પહેરવાની પ્રથા બંગાળના પ્રાચીન હસ્તકલા ઉદ્યોગ અને દરિયાઈ વેપાર સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. સદીઓથી બંગાળના કારીગરો દરિયામાંથી શંખ લાવીને તેને સુંદર આકાર આપવાની કળામાં નિપુણ રહ્યા છે. જો કે, આ કલા ક્યારે અને કેવી રીતે વિધિવત રીતે વૈવાહિક પ્રથા સાથે જોડાઈ ગઈ તેના કોઈ લેખિત કે નક્કર ઐતિહાસિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી લોકવાયકાઓ અને રિવાજોએ તેને બંગાળી સંસ્કૃતિનો અવિભાજ્ય હિસ્સો બનાવી દીધો છે.

સમયના બદલાવ સાથે આ પરંપરાના પાલનમાં પણ થોડું પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. એવું નથી કે દરેક બંગાળી સ્ત્રી માટે આ ચૂડીઓ રોજ પહેરવી ફરજિયાત જ હોય. આ બાબતે કોઈ કઠોર નિયમો નથી; આજની આધુનિક જીવનશૈલીમાં ઘણી મહિલાઓ તેને માત્ર લગ્ન જેવા શુભ પ્રસંગો, તહેવારો કે પૂજા-પાઠ દરમિયાન જ ધારણ કરે છે, જ્યારે પરંપરાગત રીતિ-રિવાજોમાં શ્રદ્ધા ધરાવતી ઘણી મહિલાઓ તેને રોજિંદા જીવનમાં પણ પહેરીને આ સદીઓ જૂની વિરાસતને જીવંત રાખી રહી છે. બંગાળી સમુદાયના વિવિધ વર્ગો અને પ્રદેશો મુજબ આ વિધિઓમાં થોડો ઘણો ફેરફાર પણ જોવા મળે છે.

લગ્નની વેદીથી લઈને સાસરીમાં પ્રવેશ સુધીના દરેક ચરણમાં બંગાળી નવવધૂ માટે આશીર્વાદરૂપ ગણાતી આ શાખા-પોળાની ચૂડીઓ ભારતીય સંસ્કૃતિની તે વિવિધતા અને ભવ્યતાની સાક્ષી પૂરે છે, જે દરેક ક્ષેત્રને એક અનોખી ઓળખ બક્ષે છે. આધુનિકતાના આ યુગમાં પણ જ્યારે બંગાળી કન્યાઓ આ શંખ અને પોળાની ચૂડીઓ ધારણ કરે છે, ત્યારે તેમની આ સુંદર પરંપરા દેશભરમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહે છે.