તેહરાન, : પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ભડકેલી યુદ્ધની જ્વાળા હવે ભારતના આર્થિક અને ભૌગોલિક હિતોને સીધી રીતે દઝાડવા લાગી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા યુદ્ધવિરામને 'મૃત' જાહેર કરાયાના ગણતરીના કલાકોમાં જ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) એ ઈરાન પર અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો સૈન્ય હુમલો શરૂ કર્યો છે. અમેરિકી વાયુસેના અને નૌસેનાએ ઈરાનના દરિયાકાંઠે આવેલા આશરે ૯૦ જેટલા વ્યૂહાત્મક સૈન્ય લક્ષ્યો, મિસાઈલ-ડ્રોન સ્ટોરેજ અને લોજિસ્ટિક્સ કેન્દ્રો પર બોમ્બમારો કર્યો છે. આ ભયાનક ઓપરેશનમાં સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે અમેરિકાએ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીથી પૂર્વ તરફ આગળ વધીને, ભારત દ્વારા વિકસિત અને સમર્થિત ઈરાનના એકમાત્ર ઊંડા પાણીના દરિયાઈ બંદર 'ચાબહાર' (Chabahar Port) ને પણ નિશાન બનાવ્યું છે.
સ્થાનિક મીડિયા અને ડિફેન્સ નેટવર્કના અહેવાલો અનુસાર, ઓમાનના અખાત પર આવેલા ચાબહાર બંદર પર એક પછી એક અનેક શક્તિશાળી વિસ્ફોટોના અવાજ સાંભળવા મળ્યા હતા, જેના કારણે સમગ્ર બંદર શહેરમાં વીજળી ગુલ થઈ ગઈ છે. અમેરિકી હુમલામાં ચાબહારના 'શાહિદ બેહેશ્તી ડોક', પોલીસ-દળ ડોક અને દરિયાઈ ટ્રાફિક કંટ્રોલ ટાવરને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું હોવાના અહેવાલ છે. વોશિંગ્ટનનું આ પગલું દર્શાવે છે કે તેઓ વાણિજ્યિક જહાજો પર થતા હુમલાનો બદલો લેવા માટે કોઈપણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે, પરંતુ આ હુમલાએ નવી દિલ્હીના સંરક્ષણ અને વિદેશ મંત્રાલયની ચિંતા સાતમા આસમાને પહોંચાડી દીધી છે.
ભારત માટે ચાબહાર કેમ છે 'લાઈફલાઈન'?
વર્ષ ૨૦૦૨ થી અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયથી ભારત આ બંદરના વિકાસમાં સક્રિય છે. ભારત માટે આ પ્રોજેક્ટના બે મુખ્ય કારણો છે:
૧. પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરવું: મધ્ય એશિયા અને રશિયા સાથે વેપાર કરવા માટે પાકિસ્તાન ભારતને રસ્તો આપતું નથી. ચાબહાર દ્વારા ભારતે પાકિસ્તાનને છોડીને સીધો અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ (INSTC કોરિડોર) કંડાર્યો છે, જેમાં ભારતે $૧૨૦ મિલિયનથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે.
૨. ચીનના 'ગ્વાદર'નો જવાબ: પાકિસ્તાનમાં ચીન દ્વારા સંચાલિત 'ગ્વાદર બંદર'ના સૈન્ય જોખમને કાઉન્ટર કરવા માટે ભારતે તેનાથી થોડે જ દૂર ઈરાનમાં ચાબહાર તરીકે પોતાની મજબૂત વ્યૂહાત્મક હાજરી ઊભી કરી હતી.
તો શું આ અમેરિકી હુમલાથી ભારતને સીધી અસર થશે? તકનીકી રીતે, સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં જ્યારે ટ્રમ્પ પ્રશાસને ઈરાન પરના પ્રતિબંધોમાંથી ચાબહારને મળેલી મુક્તિ રદ કરી હતી, ત્યારે ભારતે ચતુરાઈ વાપરીને ચાબહાર ફ્રી ઝોનમાં પોતાનો હિસ્સો અસ્થાયી રૂપે સ્થાનિક ઈરાની કંપનીને ટ્રાન્સફર કરી દીધો હતો જેથી અમેરિકી દંડથી બચી શકાય. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયવાલે પણ અગાઉ સ્વીકાર્યું હતું કે આ મામલે વોશિંગ્ટન અને તેહરાન સાથે વાટાઘાટો ચાલુ છે. જૂન મહિનામાં થયેલા અસ્થાયી શાંતિ કરાર બાદ ભારતને આશા હતી કે સ્થિતિ સામાન્ય થતાં જ ચાબહાર પોર્ટના વિસ્તરણનું કામ ફરી જોશભેર શરૂ કરાશે.
પરંતુ હવે ટ્રમ્પના આ તાજા સૈન્ય એક્શન અને યુદ્ધવિરામના અંતથી ભારતની તમામ ગણતરીઓ ઊંધી વળી ગઈ છે. સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મતે, આ હુમલો ભારત માટે એક મોટું ભૌગોલિક-વ્યૂહાત્મક નુકસાન (Strategic Loss) છે. ચાબહાર વિસ્તારમાં વધતો તણાવ કોઈપણ કોર્પોરેટ શિપિંગ કંપની કે રોકાણકારોને આ તરફ આવવા દેશે નહીં. પરિણામે, લાંબા ગાળે આ ક્ષેત્રમાં ચીનના વધતા જતા પ્રભાવ અને આર્થિક સામ્રાજ્ય સામે મજબૂત પ્રતિકાર (Counter-weight) તરીકે ઊભા થવાની ભારતની વૈશ્વિક ક્ષમતા અને વિઝન ભારે જોખમમાં મુકાઈ ગયા છે.