નવી દિલ્હી : માહિતી અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ અરજી કરવાની પાત્રતા અંગે સરકારી દસ્તાવેજોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા સામે આવી છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં વિદેશ મંત્રાલય (MEA) અને ગૃહ મંત્રાલય (MHA) વચ્ચે થયેલી આંતર-મંત્રીસ્તરીય ચર્ચા મુજબ, વિદેશમાં રહેતા અથવા કામ કરતા ભારતીય પાસપોર્ટ ધારક એટલે કે NRIs ને જ 'માહિતી કાયદાના લાભ મેળવવાના હેતુથી નાગરિક' ગણવામાં આવે છે, જ્યારે OCI અને PIO આ વ્યાખ્યા હેઠળ આવતા નથી.
વિવિધ સરકારી વિભાગો વચ્ચેની આ ચર્ચા યુએસ સ્થિત NRIs દ્વારા તત્કાલીન વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહને કરવામાં આવેલી રજૂઆતના પગલે શરૂ થઈ હતી, જેમાં વિદેશી ધરતી પર વસતા ભારતીયોએ ભારતના શાસનમાં અવાજ ઉઠાવવાની પોતાની કાયદેસરની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. આ દરમિયાન RTI કાયદા હેઠળ નાગરિકની વ્યાખ્યા અને પાસપોર્ટની ભૂમિકા અંગે ઊંડી સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.
દસ્તાવેજો સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો જ RTI હેઠળ અરજી દાખલ કરી શકે છે. વિદેશી નાગરિકતા ધરાવતા OCI (Overseas Citizens of India) અને PIO (Persons of Indian Origin) ને આ કાયદાકીય અધિકાર મળતો નથી. સરકારનું માનવું છે કે પાસપોર્ટ એ માત્ર પ્રવાસ દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ નાગરિકતાનો એક મહત્વનો પુરાવો પણ છે, જે RTI જેવા કાયદાના ઉપયોગ માટે નિર્ણાયક સાબિત થાય છે.
આ નિયમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતીય વહીવટીતંત્રમાં પારદર્શિતા અને નાગરિકોની ભાગીદારીને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. હાલમાં જ્યારે વિદેશમાં વસતા ભારતીયો સતત પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે, ત્યારે આ સરકારી સ્પષ્ટતા તેમના માટે એક મર્યાદિત પરંતુ મજબૂત કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે. આગામી સમયમાં, આ વિષયે જાગૃતિ વધારતા, અન્ય વૈશ્વિક સ્તરે વસતા ભારતીયો પણ તેમના અધિકારો વિશે વધુ સક્રિય થાય તેવી સંભાવના છે.