અમરાવતી : આંધ્રપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી એન. ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ વસ્તી વધારવા માટે એક આશ્ચર્યજનક અને વિવાદાસ્પદ આર્થિક પ્રોત્સાહનની જાહેરાત કરી છે. તેમણે જાહેર કર્યું છે કે રાજ્યમાં ત્રીજા બાળકના જન્મ પર પરિવારને 30,000 રૂપિયા અને ચોથા બાળકના જન્મ પર 40,000 રૂપિયાની આર્થિક સહાય આપવામાં આવશે. નાયડુનો તર્ક છે કે રાજ્યમાં પ્રજનન દર ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે અને યુગલો માત્ર એક જ બાળકની પસંદગી કરી રહ્યા છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં કામ કરનારા યુવાનોની સંખ્યા ઘટશે અને વૃદ્ધોની સંખ્યા વધશે. આ જાહેરાતે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે કે જ્યાં ભારત પહેલેથી જ વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, ત્યાં વસ્તી વધારવા માટે આર્થિક લાલચ આપવી કેટલી યોગ્ય છે?

આ નીતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં ઘટી રહેલો 'ટોટલ ફર્ટિલિટી રેટ' (TFR) છે, જે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ (2.1) કરતા પણ નીચે જઈ રહ્યો છે. જોકે, નીતિ આયોગ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અહેવાલો મુજબ ભારતની વસ્તી 2050 સુધીમાં 1.67 અબજ સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે શું સરકાર માત્ર રોકડ રકમ આપીને પોતાની જવાબદારી પૂરી કરી શકે? વધારાના બાળકોના જન્મ સાથે જ ખોરાક, શુદ્ધ પાણી, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને આશ્રયની માંગમાં પણ ધરખમ વધારો થશે. શું આંધ્રપ્રદેશ કે ભારત આ વધારાના માનવ સંસાધનને પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે સજ્જ છે, કે પછી આ આંધળી દોટ ભવિષ્યમાં સંસાધનોની તીવ્ર અછત તરફ દોરી જશે?

વસ્તી વિષયક વિશ્લેષકો માને છે કે આ પ્રકારની જાહેરાતો રાજકીય અને સામાજિક ગણિત પર આધારિત છે. દક્ષિણના રાજ્યોને ડર છે કે જો તેમની વસ્તી ઘટશે, તો સંસદમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ અને કેન્દ્રીય ભંડોળમાં તેમનો હિસ્સો પણ ઘટી શકે છે. પરંતુ આ 'વસ્તી યુદ્ધ'માં સામાન્ય નાગરિકના જીવનની ગુણવત્તા જોખમાઈ શકે છે. 2011 ની વસ્તી ગણતરીથી અત્યાર સુધીમાં ભારતની વસ્તીમાં જે 18% નો વધારો થયો છે, તેણે પહેલેથી જ પર્યાવરણ અને જાહેર સેવાઓ પર ભારે દબાણ લાવ્યું છે. તેથી, વસ્તી વધારવા માટે પૈસા આપવા એ ટૂંકા ગાળાનો ઉકેલ હોઈ શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે 'ખોરાક, પાણી અને રહેઠાણ' ના ગંભીર સંકટને આમંત્રણ આપી શકે છે.