નવી દિલ્હી : દીવાલીની રાત્રે દિલ્હીમાં જ્યારે પ્રદૂષણનું પ્રમાણ રાષ્ટ્રીય દૈનિક મર્યાદા કરતા 62 ગણું વધારે નોંધાયું હતું, ત્યારે શહેરનો સત્તાવાર હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક એટલે કે એક્યુઆઈ ઘટી ગયો હતો. 8 નવેમ્બરના રોજ રાત્રે 11 વાગ્યે તે 373 અને આગામી સવારે 6 વાગ્યે 366 નોંધાયો હતો. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ એટલે કે સીપીસીબીએ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે સિસ્ટમ આ જ રીતે કામ કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. 10 નવેમ્બરના રોજ જારી કરાયેલા એક નિવેદનમાં બોર્ડે જણાવ્યું હતું કે તેમના પીએમ 2.5 અને પીએમ 10 એનાલાઈઝર 1,000 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સુધીના માપન માટે કેલિબ્રેટ થયેલા છે અને તેનાથી વધુનું વાંચન મર્યાદા બહાર ગણાય છે, તેથી તે કલાકોને 24 કલાકના સરેરાશમાં સામેલ કરવામાં આવતા નથી. બોર્ડે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે એક્યુઆઈની મહત્તમ મર્યાદા 500 છે જે આ ઇન્ડેક્સની ડિઝાઇનનું એક લક્ષણ છે.

આ દાવાઓની જ્યારે ચકાસણી કરવામાં આવી ત્યારે તે ત્રણ બાબતોમાં ખોટા સાબિત થયા. પ્રથમ એ કે ઇન્ડેક્સ એવી રીતે બનાવવામાં આવ્યો છે કે આત્યંતિક વાંચન તેને વિકૃત કરી શકે નહીં, તેથી જે કલાકો ગણવામાં આવ્યા ન હતા તે તેને પ્રભાવિત કરી શકતા ન હતા. બીજું એ કે તે કલાકોને દૂર કરવાથી એક્યુઆઈ માત્ર એક જ દિશામાં નીચે જઈ શકતો હતો. બોર્ડે 9 નવેમ્બર સુધીના 24 કલાક માટે 370 નો આંકડો પ્રકાશિત કર્યો હતો, જ્યારે દરેક કલાકની ફરીથી ગણતરી કરવા પર આ આંકડો 393 આવ્યો હતો. ત્રીજું એ કે આ પ્રથાના કારણે શહેરના સૌથી વધુ પ્રભાવિત દસ સ્ટેશનો સરેરાશમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર થઈ ગયા હતા.

દરેક કલાકે દરેક સ્ટેશન પર પીએમ 2.5 અને પીએમ 10 ની સાંદ્રતા એક સ્કોરમાં ફેરવાય છે જે પ્રદૂષણ વધવા સાથે વધે છે અને 500 પર મહત્તમ થાય છે. સ્ટેશનનો એક્યુઆઈ તેના છેલ્લા 24 કલાકના સ્કોરની સરેરાશ હોય છે અને આ આંકડો મેળવવા માટે ઓછામાં ઓછા 16 કલાકના ડેટાની જરૂર પડે છે. જ્યારે વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું ત્યારે બહાર આવ્યું કે 1,000 માઇક્રોગ્રામથી વધુના સ્કોરને કાઢી નાખવાથી કોઈ ફરક પડતો નથી કારણ કે 420 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટરથી વધુનું કોઈપણ વાંચન પહેલેથી જ 500 નો મહત્તમ સ્કોર આપે છે. મુડકા ખાતે 3,744 ની સાંદ્રતા નોંધાઈ હોવા છતાં તેને 500 જ સ્કોર મળવો જોઈતો હતો.

આ ડેટા મેનેજમેન્ટના કારણે દીવાલીની રાત્રે નહેરૂ નગર જેવા સ્ટેશનો પર પ્રદૂષણના ગંભીર કલાકો ગાયબ થઈ ગયા હતા. નહેરૂ નગરમાં રાત્રે 10 વાગ્યે સત્તાવાર એક્યુઆઈ 387 હતો અને આગામી આઠ કલાક સુધી પ્રદૂષણનું પ્રમાણ 1,658 થી 2,808 ની વચ્ચે રહ્યું હતું. બોર્ડે આ તમામ આઠ કલાકોને હટાવી દીધા અને બાકીના 16 કલાકની સરેરાશ કાઢી, જેના પરિણામે સવારે સ્ટેશનનો એક્યુઆઈ સુધરીને 344 થઈ ગયો હતો. જો તે કલાકોને પણ ગણવામાં આવ્યા હોત તો નહેરૂ નગરનો એક્યુઆઈ 396 હોત.

આ પ્રકારની પદ્ધતિના કારણે દિલ્હીના 59 માંથી 35 સ્ટેશનો પર એક્યુઆઈ રાતોરાત ઘટેલો દેખાયો હતો. જો ચૂકી ગયેલા કલાકોને 500 સ્કોર સાથે જોડવામાં આવે તો 47 સ્ટેશનો પર આ આંકડો વધી જાય છે. આ ઉપરાંત પૂરતા કલાકો ન મળવાને કારણે દસ સ્ટેશનો સંપૂર્ણપણે રદ થઈ ગયા હતા. અમેરિકન એજન્સીઓના નિયમો પણ એવું સૂચવે છે કે મર્યાદાથી વધુના ડેટાને પણ રિપોર્ટ કરવા જોઈએ જેથી વાસ્તવિક સ્થિતિ સામે આવી શકે.