બેંગલુરુ,: ભારતનું આગામી ચંદ્ર મિશન 'ચંદ્રયાન-૪' માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ નથી, પરંતુ અવકાશ વિજ્ઞાનમાં ભારતની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન છે. આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઉતરીને ત્યાંની સપાટી પરથી નમૂનાઓ એકત્રિત કરી પૃથ્વી પર પાછા લાવવાનો છે. આ પડકારજનક કાર્ય માટે ISRO એ તેના સૌથી શક્તિશાળી રોકેટ LVM3 માં મહત્વપૂર્ણ ટેકનિકલ ફેરફારો કર્યા છે.
શા માટે બે રોકેટની જરૂર પડી?
ચંદ્રયાન-૪ મિશન પાંચ અલગ-અલગ મોડ્યુલ (એસેન્ડર, ડિસેન્ડર, રી-એન્ટ્રી, ટ્રાન્સફર અને પ્રોપલ્શન) થી સજ્જ હશે. આ તમામ મોડ્યુલનું કુલ વજન આશરે ૯,૨૦૦ કિલોગ્રામ જેટલું થાય છે. ભારતનું સૌથી શક્તિશાળી રોકેટ LVM3 ની ક્ષમતા ૮,૦૦૦ કિલોગ્રામ સુધીની છે. તેથી, ISRO એ આખા મિશનને બે ભાગમાં વહેંચવાનો નિર્ણય લીધો છે. બે અલગ-અલગ LVM3 રોકેટ દ્વારા મિશનના ભાગોને લોન્ચ કરવામાં આવશે અને અંતરિક્ષમાં જ તેમને એકબીજા સાથે જોડવામાં (Docking) આવશે.
સેમી-ક્રાયોજેનિક એન્જિનનો પાવર
વજનના પ્રશ્નને ઉકેલવા અને વધુ શક્તિ મેળવવા માટે ISRO એ રોકેટના રૂપરેખાંકનમાં ફેરફાર કરીને તેમાં 'અર્ધ-ક્રાયોજેનિક એન્જિન' (SE2000) નો સમાવેશ કર્યો છે. આ એન્જિન ઓક્સિડાઇઝર તરીકે લિક્વિફાઇડ ગેસ અને ઇંધણ તરીકે કેરોસીન/હાઇડ્રોજનના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરે છે. આ એન્જિનના સમાવેશને કારણે રોકેટની પેલોડ ક્ષમતામાં મોટો વધારો થશે, જે ચંદ્ર પરથી માટીના નમૂનાઓ પરત લાવવા માટે અનિવાર્ય છે.
બજેટ અને સમયરેખાનો પેચ
રોકેટના લેઆઉટમાં થયેલા આ ફેરફારોને કારણે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના બજેટ અને મિશનની સમયરેખા પર અસર પડી છે. સંસદીય સમિતિના અહેવાલ મુજબ, રોકેટની નવી ડિઝાઇનને કારણે ઘટકોની ખરીદીમાં વિલંબ થયો છે. SE2000 એન્જિનના પરીક્ષણો હજુ ચાલુ છે અને તેનું સંપૂર્ણ એકીકરણ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં પૂર્ણ થવાની ધારણા છે. જ્યારે ચંદ્રયાન-૪ નું સત્તાવાર લક્ષ્ય ઓક્ટોબર ૨૦૨૭ રાખવામાં આવ્યું છે.
ઐતિહાસિક સફળતાની આશા
જો આ મિશન સફળ થશે, તો ભારત ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પરથી નમૂના લાવનાર વિશ્વનો પ્રથમ દેશ બનશે. અમેરિકા, રશિયા અને ચીને ચંદ્ર પરથી નમૂના મેળવ્યા છે, પરંતુ દક્ષિણ ધ્રુવ પર હજુ સુધી કોઈ પહોંચી શક્યું નથી. ISRO ના વૈજ્ઞાનિકો હાલમાં એન્જિનના ‘હોટ ટેસ્ટ’ અને અંતરિક્ષમાં ડોકીંગની પ્રક્રિયાને ક્ષતિરહિત બનાવવા માટે દિવસ-રાત મહેનત કરી રહ્યા છે.
ચંદ્રયાન-૪ માત્ર ભારત માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચંદ્રના રહસ્યો ખોલવામાં પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.
 
ચંદ્રયાન-૪ મિશનની મુખ્ય વિગતો:
•    કુલ વજન: આશરે ૯,૨૦૦ કિલોગ્રામ
•    લોન્ચ વાહન: બે અપગ્રેડેડ LVM3 રોકેટ
•    લક્ષ્ય: ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પરથી ૩ કિલો માટી લાવવી
•    નવી ટેકનોલોજી: સેમી-ક્રાયોજેનિક એન્જિન અને સ્પેસ ડોકીંગ
•    લોન્ચિંગ વર્ષ: ૨૦૨૭-૨૦૨૮ (અંદાજિત)