નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા ઠેરવ્યું છે કે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, ૧૯૫૬ (હિન્દુ સક્સેસન એક્ટ) ની કલમ ૨૨ હેઠળ ક્લાસ-૧ ના વારસદારોને મળતો પ્રાધાન્યનો અધિકાર (પ્રેફરેન્શિયલ રાઇટ) વારસાગત ખેતીની જમીનને પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ જોગવાઈને પડકારતી અરજીને સ્પષ્ટપણે ફગાવી દેતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, આ અધિકાર ઉત્તરાધિકાર (વારસા) કાયદાનો જ એક ભાગ છે અને તે જમીનની બદલી કે ખરીદ-વેચાણ માટેનો કોઈ સ્વતંત્ર પ્રી-એમ્પશન (અગ્રાધિકાર) નો કાયદો નથી.

 

સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ નોંગમેઇકાપમ કોટીશ્વર સિંહની ખંડપીઠે ખેતીની જમીન પર કલમ ૨૨ ની પ્રાસંગિકતાને પડકારતી ભાઈ-બહેનો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલને સત્તાવાર રીતે બરતરફ કરી દીધી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ઠરાવ્યું હતું કે આ જોગવાઈ વારસાના કાયદાનો મૂળભૂત હિસ્સો છે, તેથી જ્યાં પણ વસિયતનામું કર્યા વિના (ઇન્ટેસ્ટેટ) મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિની ખેતીની જમીન તેના ક્લાસ-૧ ના કાયદેસરના વારસદારોને મળે છે, ત્યાં આ નિયમ સંપૂર્ણપણે લાગુ પડશે. આ કાનૂની વ્યવસ્થા મુજબ, કોઈ પણ સહ-વારસદાર પોતાનો હિસ્સો કોઈ ત્રીજી બહારની વ્યક્તિને વેચે તે પહેલાં, અન્ય સહ-વારસદારો પાસે તે હિસ્સો ખરીદવાનો પ્રથમ અધિકાર રહેશે.

 

શું હતો સમગ્ર વિવાદ અને તેની પૃષ્ઠભૂમિ?

આ સમગ્ર કાનૂની વિવાદ નાન્હુ નામના વ્યક્તિના સંતાનો વચ્ચે વારસાગત ખેતીની જમીનની વહેંચણી અને વેચાણથી શરૂ થયો હતો. નાન્હુના અવસાન બાદ તેના બાળકોને ક્લાસ-૧ ના વારસદારો તરીકે ખેતીની જમીન વારસામાં મળી હતી. તેમાંથી સાત ભાઈ-બહેનોએ એકત્રિત થઈને પોતાનો હિસ્સો ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ માં એક વેચાણ દસ્તાવેજ (સેલ ડીડ) દ્વારા ત્રીજી બહારની વ્યક્તિને વેચી દીધો હતો. જોકે, આ વેચાણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ, અન્ય એક વારસદાર સબંધીએ હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ ૨૨ હેઠળ કોર્ટમાં કાનૂની કાર્યવાહી હાથ ધરીને વેચાણ થનારા હિસ્સાને ખરીદવા માટે પોતાના અગ્રાધિકારનો દાવો રજૂ કર્યો હતો.

 

ટ્રાયલ કોર્ટે (નીચલી અદાલત) આ દાવો એવું કહીને ફગાવી દીધો હતો કે કલમ ૨૨ લાગુ કરી શકાય નહીં, કારણ કે બંધારણીય બેંચના 'આતમ પ્રકાશ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' ના ચુકાદામાં પંજાબ પ્રી-એમ્પશન એક્ટની કલમ ૧૫ ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવામાં આવી હતી અને કલમ ૨૨ પણ તેની સમકક્ષ છે. પરંતુ, ફર્સ્ટ એપેલેટ કોર્ટે (પ્રથમ અપીલ અદાલત) સુપ્રીમ કોર્ટના જ 'બાબુ રામ વિરુદ્ધ સંતોખ સિંહ' ના ચુકાદાનો આધાર લઈને નીચલી અદાલતના નિર્ણયને ઉલટાવી દીધો હતો, જેમાં સ્પષ્ટ કરાયું હતું કે કલમ ૨૨ ખેતીની જમીનને પણ લાગુ પડે છે. પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે પણ આ નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો, જેની સામે અસફળ રહેલા પક્ષકારોએ અંતે સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા.

 

સંસદની કાનૂની સક્ષમતા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણી:

અપીલકર્તાઓ વતી વરિષ્ઠ વકીલ રમેશ્વર સિંહ મલિક, જીતેશ મલિક, જતિન હુડા, કે. શ્રી કૃષ્ણા, યોગેન્દ્ર કુમાર વર્મા, જ્યોતિ વર્મા અને રાજન મિશ્રા ઉપસ્થિત રહ્યા હતા અને સતીશ કુમારે એ.ઓ.આર. તરીકે કામગીરી સંભાળી હતી. અપીલકર્તાઓએ દલીલ કરી હતી કે ખેતીની જમીન સાથે જોડાયેલી બાબતો રાજ્ય સરકારોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે, તેથી સંસદ પાસે આવી જોગવાઈ બનાવવાની કાનૂની સક્ષમતા નથી અને અગાઉના 'બાબુ રામ' ના ચુકાદા પર પુનઃવિચારણા થવી જોઈએ. બીજી તરફ, પ્રતિવાદીઓ વતી સી. ક્રાંતિ કુમાર, દાનિશ સૈફી, શફીક અહેમદ, નમન દ્વિવેદી, એસ. સુબ્રમણ્યમ, આબિદા, આયુષ શર્મા અને એ.ઓ.આર. રાશિદ એન. આઝમ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

 

સુપ્રીમ કોર્ટે અપીલકર્તાઓની આ દલીલોને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢી હતી અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે 'બાબુ રામ' નો ચુકાદો એકદમ યોગ્ય છે અને તે જ દેશનો પ્રવર્તમાન કાયદો છે. ખંડપીઠે અવલોકન કર્યું કે, સંસદે જ્યારે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ હેઠળ વિવિધ મિલકતો સહિત ખેતીની જમીન પર ઉત્તરાધિકારના અધિકારો આપવાનું વિચાર્યું, ત્યારે તેમણે કોઈ બહારની વ્યક્તિને મિલકત ટ્રાન્સફર કરવા પર મર્યાદા મૂકીને અન્ય વારસદારોને એક ચોક્કસ ઉદ્દેશ્ય સાથે આ અગ્રાધિકાર આપ્યો છે. આ કાયદાકીય માળખાનો મુખ્ય હેતુ વારસાગત કૌટુંબિક મિલકતને પરિવારની અંદર જ જાળવી રાખવાનો છે, જેથી સહ-વારસદારોને ખરીદીની પ્રથમ તક મળી શકે.

 

'આતમ પ્રકાશ' ના ચુકાદાનું ખોટું અર્થઘટન ન કરવા તાકીદ:

અપીલકર્તાઓએ એવી પણ દલીલ કરી હતી કે 'આતમ પ્રકાશ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' ના કેસમાં જે રીતે પંજાબના કાયદાને રદ કરાયો હતો, તે જ આધારે કલમ ૨૨ ને પણ અમાન્ય ગણવી જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલને ફગાવતા જણાવ્યું કે, પંજાબના કાયદામાં ભાડૂતો અને દૂરના સગા-સંબંધીઓ સહિતની એક બહોળી શ્રેણીને અગ્રાધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે કલમ ૨૨ માત્ર એક જ વ્યક્તિની મિલકત વારસામાં મેળવનારા કાયદેસરના ક્લાસ-૧ ના વારસદારો પૂરતી જ મર્યાદિત છે. અદાલતે ચેતવણી આપી કે એક બંધારણીય પડકારના અવલોકનોને બીજા સંપૂર્ણપણે ભિન્ન કાયદા પર લાગુ કરવા એ ન્યાયિક નઝીરનું અયોગ્ય વિસ્તરણ ગણાશે.

 

વારસાના કાયદા અંગે કેન્દ્ર અને રાજ્યના અધિકારોની સ્પષ્ટતા:

જસ્ટિસ નોંગમેઇકાપમ કોટીશ્વર સિંહે પોતાના અલગ પરંતુ સહમતી આપતા અભિપ્રાયમાં જણાવ્યું હતું કે, કલમ ૨૨ હેઠળ જે અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે તે વાસ્તવમાં ઉત્તરાધિકાર (વારસા) ની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી બાબત છે, નહીં કે સામાન્ય ખેતીની જમીનની લેવડદેવડનો નિયમ. બંધારણની સમવર્તી સૂચિ (કોનકરન્ટ લિસ્ટ) ની એન્ટ્રી ૫ સંસદને ઉત્તરાધિકાર અને વારસા અંગે કાયદો બનાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા આપે છે અને ગવર્મેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ, ૧૯૩૫ ની જેમ ભારતના બંધારણમાં આ સૂચિમાંથી ખેતીની જમીનને બાકાત રાખવામાં આવી નથી. તેથી સંસદની કાયદો ઘડવાની સક્ષમતા સંપૂર્ણ છે.

 

અદાલતે એ બાબતની પણ નોંધ લીધી કે પ્રતિવાદીએ ૨૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ ના રોજ સેલ ડીડ સત્તાવાર રીતે એક્ઝિક્યુટ થાય તે પહેલા જ, એટલે કે ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧ ના રોજ કોર્ટમાં કલમ ૨૨ હેઠળ કાર્યવાહી શરૂ કરી દીધી હતી. અગ્રાધિકાર એ પ્રસ્તાવિત ટ્રાન્સફર પરનો અધિકાર હોવાથી, પ્રતિવાદીએ કાયદાકીય રીતે યોગ્ય સમયે જ કોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા, તેથી વેચાણ દસ્તાવેજને અલગથી પડકારવાની કોઈ કાનૂની જરૂરિયાત રહેતી નથી. આ તમામ તથ્યોને ધ્યાને રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટના ચુકાદાને બહાલ રાખ્યો છે અને અપીલને આખરી રૂપે ફગાવી દઈને પ્રતિવાદીના અગ્રાધિકારને માન્ય રાખ્યો છે.