નવી દિલ્હી : ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) અને કરોડો ગૃહિણીઓના રસોડાને વૈશ્વિક યુદ્ધોની આંચથી બચાવવા માટે કેન્દ્રની મોદી સરકારે અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો અને વ્યૂહાત્મક દાવ ખેલ્યો છે. સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર, દેશની સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) હવે મધ્ય-પૂર્વના ગલ્ફ દેશો પરની પોતાની વર્ષો જૂની નિર્ભરતા ઘટાડવા જઈ રહી છે. ભારત હવે અમેરિકા (USA) પાસેથી થતી લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) એટલે કે રસોઈ ગેસની આયાતને વર્તમાન સ્તરથી સીધી બમણી કરવાની સત્તાવાર તૈયારી કરી ચૂક્યું છે. આ દૂરંદેશી નિર્ણય પાછળ વૈશ્વિક કટોકટી દરમિયાન પણ દેશમાં ગેસની સહેજ પણ અછત ન સર્જાય તેવો મોટો આશય છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનો તણાવ અને ભારતની સ્માર્ટ મુત્સદ્દીગીરી
હાલમાં ભારત દર વર્ષે અમેરિકા પાસેથી આશરે ૨.૨ મિલિયન ટન LPG ખરીદે છે, જેને ટૂંક સમયમાં જ ડબલ કરવામાં આવશે. હકીકતમાં, ચાલુ વર્ષે પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન-ઈઝરાયલ અને અમેરિકા વચ્ચે વધેલા સૈન્ય તણાવને કારણે દરિયાઈ માર્ગ 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા ભારતના LPG જહાજો માટે મોટું જોખમ ઊભું થયું હતું. તે મુશ્કેલ સમયમાં અમેરિકા ભારતના સૌથી મોટા અને વિશ્વાસુ વૈકલ્પિક સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું અને ભારતને અવિરત ગેસ પુરવઠો પૂરો પાડ્યો હતો. ક્રૂડ ઓઇલ તો અન્ય દેશોમાંથી મળી રહે છે, પરંતુ વિશ્વમાં મોટા પાયે LPG બનાવતા દેશો ખૂબ મર્યાદિત હોવાથી સરકારે હવે અમેરિકા ઉપરાંત અલ્જેરિયા, આર્જેન્ટિના, નાઇજીરીયા અને મલેશિયા જેવા દેશો તરફ નજર દોડાવી છે.
આંકડાની નજરે: અમેરિકા પર ભારતનો ભરોસો કેવી રીતે વધ્યો?
નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં ભારત-યુએસ વચ્ચે થયેલા એક વર્ષના ઐતિહાસિક કરાર પછી આયાતની આખી તસવીર બદલાઈ ગઈ છે:
•    વર્ષ ૨૦૨૫ ની શરૂઆતમાં: ભારતની કુલ LPG આયાતમાં યુએસનો હિસ્સો ૮% થી પણ ઓછો હતો.
•    જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬: આ હિસ્સો વધીને ક્રમશઃ ૧૨% અને ૧૩% થયો.
•    માર્ચ-એપ્રિલ ૨૦૨૬: મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધ ભડકતા જ અમેરિકાનો હિસ્સો સીધો ૩૭% થી ૪૦% એ પહોંચ્યો.
•    જૂન ૨૦૨૬ (લેટેસ્ટ આંકડો): ભારતે પોતાની જરૂરિયાતનો રેકોર્ડબ્રેક ૬૫% LPG માત્ર અમેરિકા પાસેથી આયાત કર્યો છે.
હવે રસોઈ ગેસ માટે કટોકટીમાં પણ ચિંતા નહીં: ૩૦ દિવસનો 'વ્યૂહાત્મક અનામત'
સરકાર માત્ર આયાતના સ્ત્રોત બદલીને અટકી નથી. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે સરકારી તેલ કંપનીઓને દેશમાં ૩૦ દિવસનો સ્પેશિયલ વ્યૂહાત્મક LPG અનામત (Strategic Reserve) ઊભો કરવા કડક આદેશ આપ્યો છે.
શું છે આ અનામતનું ગણિત? ઓઇલ કંપનીઓ ઘરેલું અને વાણિજ્યિક સિલિન્ડરોની રોજિંદી માંગને પહોંચી વળવા માટે હંમેશા ૪૫ દિવસનો સ્ટાન્ડર્ડ સ્ટોક રાખતી જ હોય છે. હવે આ ૪૫ દિવસ ઉપરાંત, નવો ૩૦ દિવસનો વધારાનો ઈમરજન્સી સ્ટોક તૈયાર કરવામાં આવશે. એટલે કે, જો ભવિષ્યમાં કોઈ યુદ્ધને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય, તો પણ દેશમાં અઢી મહિના (૭૫ દિવસ) સુધી કોઈ પણ અવરોધ વિના રસોઈ ગેસ સિલિન્ડર મળતા રહેશે.
આર્થિક અને રાજનૈતિક નિષ્ણાતોના મતે, સપ્લાય ચેઇનનું આ વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) ભારતની ઉર્જા સાર્વભૌમત્વને મજબૂત કરશે અને સાથે જ ભારત-અમેરિકાના દ્વિપક્ષીય વેપાર સંબંધોને એક નવી વૈશ્વિક ઊંચાઈ પર લઈ જશે. મોદી સરકારનું આ પગલું માત્ર ગેસ ખરીદી વધારવાનો વ્યાપારી સોદો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટેનો એક માસ્ટરસ્ટ્રોક છે.