​ન્યૂયોર્ક / નવી દિલ્હી: ​સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સામાન્ય સભા (UNGA) માં વિશ્વના નકશામાં રહેલી સદીઓ જૂની ભૌગોલિક વિસંગતતાઓને દૂર કરવા અને તમામ દેશો તથા ખંડોનું સાચું કદ દર્શાવતો વધુ વાસ્તવિક નકશો અપનાવવા માટેનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ બહુમતીથી પસાર કરવામાં આવ્યો છે. ટોગો અને આફ્રિકન યુનિયનના દેશો દ્વારા લાવવામાં આવેલા "કરેક્ટ ધ મેપ" (નકશો સુધારો) નામના આ પ્રસ્તાવના સમર્થનમાં ભારતે પણ પોતાનો મહત્વનો મત આપ્યો છે. યુએનમાં થયેલા આ મતદાનમાં પ્રસ્તાવની તરફેણમાં ૧૬૪ મતો પડ્યા હતા, જ્યારે અમેરિકાએ તેનો એકમાત્ર વિરોધ કરીને વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું અને ૬ દેશો મતદાનથી દૂર રહ્યા હતા.

​મર્કેટર નકશાની ભૂલો અને ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા

​છેલ્લા ૪૫૦ કરતાં વધુ વર્ષોથી (ઈ.સ. ૧૫૬૯થી) વિશ્વભરની શાળાઓ, પાઠ્યપુસ્તકો, સમાચાર માધ્યમો અને નેવિગેશન સિસ્ટમમાં 'મર્કેટર પ્રોજેક્શન' (Mercator Projection) વાળા નકશાનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. આ નકશો મૂળભૂત રીતે દરિયાઈ મુસાફરી અને હોકાયંત્રની દિશાઓ માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેમાં ધ્રુવ પ્રદેશો તરફ આવેલા દેશોનું કદ વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણું મોટું દેખાય છે.

​ઉદાહરણ તરીકે, પ્રવર્તમાન મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ અને આફ્રિકા ખંડ બંને લગભગ સરખા કદના દેખાય છે, પરંતુ વાસ્તવિક ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ આફ્રિકા ખંડ ગ્રીનલેન્ડ કરતાં ૧૪ ગણો મોટો છે. આ જ રીતે યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને રશિયા જેવા ઉત્તરીય પ્રદેશો નકશામાં તેમના સાચા કદ કરતાં અત્યંત મોટા દેખાય છે, જ્યારે એશિયા, દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકા જેવા વિષુવવૃત્ત નજીકના વિસ્તારો નાના દેખાય છે.

​ભારતનું વલણ અને કૂટનીતિક રજૂઆત

​યુએનમાં ભારતીય રાજદ્વારી રઘુ પુરીએ ભારતનો પક્ષ રજૂ કરતા જણાવ્યું હતું કે, સમાજમાં ભૂગોળ અને વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશોના સાપેક્ષ કદને સમજવામાં નકશાઓ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ભારત ‘ઇક્વલ એરિયા પ્રોજેક્શન’ (સમાન ક્ષેત્રફળ ધરાવતા અભિગમ)નું સમર્થન કરે છે કારણ કે તે વિવિધ દેશો અને ખંડોના વાસ્તવિક જમીન વિસ્તારને જાળવી રાખે છે અને કદ અંગેના ગેરસમજણો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

​જોકે, ભારતે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેનું સમર્થન સમાન ક્ષેત્રફળ દર્શાવવાના સામાન્ય સિદ્ધાંત માટે છે અને તે કોઈ એક ચોક્કસ ડિઝાઇન કે 'ઇક્વલ અર્થ ૨૦૧૮' પ્રોજેક્શન પૂરતું મર્યાદિત નથી. અલગ-અલગ જરૂરિયાતો માટે અલગ નકશાઓ જરૂરી હોઈ શકે છે, તેથી આ ક્ષેત્રમાં તકનીકી અને પદ્ધતિસરની તટસ્થતા જાળવવી જરૂરી છે જેથી તમામ દેશો, શાળાઓ અને કાર્ટોગ્રાફર્સ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ યોગ્ય નકશો પસંદ કરી શકે.

​વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયાઓ અને ભવિષ્યની અસર

​ટોગોના વિદેશ મંત્રી રોબર્ટ ડુસીએ મતદાન પહેલાં જણાવ્યું હતું કે, નકશાઓ માત્ર ભૂગોળ દર્શાવતા નથી પરંતુ તે શિક્ષણ અને લોકોની માનસિકતાને પણ પ્રભાવિત કરે છે. તેથી ખોટો કે વિકૃત નકશો દર્શાવવો એ પેઢીઓ સુધી ખોટી માહિતી આપવા સમાન છે. ફ્રાન્સે પણ આ પ્રસ્તાવને ટેકો આપ્યો છે અને પોતાના સરકારી દસ્તાવેજો તથા શિક્ષણમાંથી મર્કેટર નકશો હટાવવાની જાહેરાત કરી છે.

​બીજી તરફ, આ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરતા અમેરિકાના પ્રતિનિધિએ આ પગલાંને બિનજરૂરી ગણાવ્યું હતું.

​યુએનનો આ પ્રસ્તાવ કોઈ કાનૂની રીતે બંધનકર્તા નિયમ નથી પરંતુ એક ભલામણ છે. દરિયાઈ કે વિમાની નેવિગેશન માટે મર્કેટર નકશાનો ઉપયોગ ચાલુ રહી શકશે, પરંતુ આગામી સમયમાં વિશ્વભરની શાળાઓ, શિક્ષણ બોર્ડ, મીડિયાગૃહ અને ડિજિટલ મેપિંગ કંપનીઓ (જેમ કે ગૂગલ મેપ્સ વગેરે) નવા સાચા પરિમાણવાળા નકશાઓ અપનાવશે, જેનાથી ભાવિ પેઢીને વિશ્વના ભૌગોલિક વિસ્તારનું સાચું ચિત્ર જોવા મળશે.