મુંબઈ: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ પૂરા થતા સપ્તાહના જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, દેશમાં કુલ કરન્સી ઇન સર્ક્યુલેશન (ચલણમાં રહેલું કુલ નાણું) ૪૨,૬૪,૨ND૨ કરોડ રૂપિયા એટલે કે આશરે ૪૨.૬4 લાખ કરોડ રૂપિયાના સ્તરે પહોંચી ગયું છે. આરબીઆઈના આ મહત્વના રિપોર્ટને ત્રણ અલગ-અલગ ભાગમાં વિભાજિત કરીને બજારમાં ફરતી નોટો, ડિજિટલ કરન્સી અને સિક્કાઓનું સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતીય અર્થતંત્રમાં આજે પણ રોકડ નાણાંમાં ૫૦૦ રૂપિયાની નોટોનું વર્ચસ્વ સૌથી વધારે છે, જે કુલ ચલણના આશરે ૮૫ ટકા જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.

ભાગ-૧: બજારમાં ચલણી નોટોની સ્થિતિ (બેંકનોટ્સ ઇન સર્ક્યુલેશન):
આરબીઆઈના ડેટા અનુસાર, દેશમાં વિવિધ મૂલ્યની બેંકનોટોનું કુલ મૂલ્ય ૪૨,૬૪,૨ND૨ કરોડ રૂપિયા છે, જેમાં કુલ ૧૭,૬૬,૪૬૭ લાખ નંગ (પીસ) નોટો બજારમાં ફરી રહી છે. અલગ-અલગ મૂલ્યની નોટોની વિગતવાર માહિતી નીચે મુજબ છે:
* ૨ અને ૫ રૂપિયાની નોટો: ૧,૧૦,૧૯૮ લાખ નંગ નોટો ચલણમાં છે, જેનું કુલ મૂલ્ય ૪,૨૩૧ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
* ૧૦ રૂપિયાની નોટો: ૨,૮૦,૮૮૪ લાખ નંગ નોટો સાથે તેનું બજાર મૂલ્ય ૨૮,૦૮૮ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૨૦ રૂપિયાની નોટો: ૧,૪૨,૯૭૬ લાખ નંગ નોટો ચલણમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૨૮,NT૫ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
* ૫૦ રૂપિયાની નોટો: ૧,૧૧,૩૨૦ લાખ નંગ નોટો બજારમાં ફરી રહી છે, જેનું કુલ મૂલ્ય ૫૫,૬૬૦ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૧૦૦ રૂપિયાની નોટો: ૨,૮૩,૮૧૦ લાખ નંગ નોટો સાથે તેનું કુલ મૂલ્ય ૨,૮૩,૮૧૦ કરોડ રૂપિયા નોંધાયું છે.
* ૨૦૦ રૂપિયાની નોટો: ૧,૦૮,૮NT૪ લાખ નંગ નોટો ચલણમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૨,૧૭,૭૦૭ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
* ૫૦૦ રૂપિયાની નોટો: બજારમાં સૌથી વધુ ૭,૨૮,૧૫૭ લાખ નંગ નોટો ફરી રહી છે, જેનું કુલ આર્થિક મૂલ્ય ૩૬,૪૦,૭૮૫ કરોડ રૂપિયા છે, જે કુલ કરન્સીના ૮૫ ટકા જેટલું થવા જાય છે.
* ૨૦૦૦ રૂપિયાની નોટો: ચલણમાંથી મોટાભાગે બહાર થઈ ચૂકેલી આ નોટોના માત્ર ૨૬૮ લાખ નંગ હજુ બજારમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૫,૩૬૫ કરોડ રૂપિયા છે.

ભાગ-૨: ડિજિટલ કરન્સી (e-રૂપીઝ ઇન સર્ક્યુલેશન):
રિઝર્વ બેંક દ્વારા શરૂ કરાયેલા ડિજિટલ ચલણ એટલે કે ઇ-રૂપીઝ (ez) ના આંકડા પણ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ પૂરા થતા સપ્તાહ સુધીમાં દેશમાં કુલ ઇ-રિટેલ (e-Retail) ચલણ ૮૮,૫૩૧.૭૨ લાખ નંગ વોલ્યુમ સાથે ૮૮૫.૭૦ કરોડ રૂપિયા નોંધાયું છે, જ્યારે હોલસેલ ઇ-રૂપીઝ (e-Wholesale) નું ચલણ શૂન્ય (૦.૦૦) રહ્યું છે, જેથી કુલ ડિજિટલ કરન્સી (Total e) ૮૮૫.૭૦ કરોડ રૂપિયા થાય છે.

ઇ-રિટેલ કરન્સીનું મૂલ્યવાર વિભાજન આ પ્રમાણે છે:
* ૦.૫ રૂપિયા (૫૦ પૈસા): ૦.૨૨ લાખ નંગ ચલણ (મૂલ્ય શૂન્ય સમાન).
* ૧ રૂપિયો: ૮૮,૫૨૮.૯૬ લાખ નંગ ચલણ, જેનું મૂલ્ય ૮૮૫.૨૯ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૨ રૂપિયા: ૦.૩૦ લાખ નંગ ચલણ, જેનું મૂલ્ય ૦.૦૧ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૫ રૂપિયા: ૦.૨૦ લાખ નંગ ચલણ, જેનું મૂલ્ય ૦.૦૧ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૧૦ રૂપિયા: ૦.૨૧ લાખ નંગ ચલણ, જેનું મૂલ્ય ૦.૦૨ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૨૦ રૂપિયા: ૧.૮૨ લાખ નંગ ચલણ, જેનું મૂલ્ય ૦.૩૬ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૫૦, ૧૦૦, ૨૦૦, ૫૦૦ અને ૨૦૦૦ રૂપિયાના મૂલ્યમાં ઇ-રિટેલનું ચલણ હાલ શૂન્ય (૦.૦૦) નોંધાયું છે.

ભાગ-૩: બજારમાં સિક્કાઓનું ચલણ (કોઇન્સ ઇન સર્ક્યુલેશન):

દેશમાં નાના સિક્કાઓથી માંડીને ૨૦ રૂપિયાના સિક્કાઓનું કુલ બજાર મૂલ્ય ૪૧,૬૪૪ કરોડ રૂપિયા છે અને બજારમાં કુલ ૧૪,૪૪,૩૦૪ લાખ નંગ સિક્કાઓ ફરી રહ્યા છે. સિક્કાઓનું વિગતવાર વિશ્લેષણ નીચે મુજબ છે:
* નાના સિક્કા (Small Coins): ૧,૪૭,૮૮૦ લાખ નંગ સિક્કા ચલણમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૭૩૯ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
* ૧ રૂપિયાના સિક્કા: સૌથી વધુ ૫,૫૧,૬૧૭ લાખ નંગ સિક્કા સાથે તેનું મૂલ્ય ૫,૫૧૬ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૨ રૂપિયાના સિક્કા: ૩,૭૭,૦૮0 લાખ નંગ સિક્કા ચલણમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૭,૫૪૨ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૫ રૂપિયાના સિક્કા: ૨,૩૪,૪૧૩ લાખ નંગ સિક્કા સાથે તેનું કુલ મૂલ્ય ૧૧,૭૨૧ કરોડ રૂપિયા થાય છે.
* ૧૦ રૂપિયાના સિક્કા: ૧,૦૫,૩૫૮ લાખ નંગ સિક્કા ચલણમાં છે, જેનું મૂલ્ય ૧૦,૫૩૬ કરોડ રૂપિયા છે.
* ૨૦ રૂપિયાના સિક્કા: ૨૭,૯૫૬ લાખ નંગ સિક્કા બજારમાં છે, જેનું કુલ મૂલ્ય ૫,૫૯૧ કરોડ રૂપિયા નોંધાયું છે.

આરબીઆઈએ અહેવાલમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ તમામ આંકડાઓમાં રાઉન્ડિંગ-ઓફ (સંખ્યાના સરવાળાને પૂર્ણાંકમાં ફેરવવા) ના કારણે કુલ સરવાળામાં નજીવો તફાવત જોવા મળી શકે છે. દેશના નાણાકીય માળખા પર નજર રાખતા નાણાં મંત્રાલય અને કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારામન પણ દેશમાં ડિજિટલ કરન્સીના વધી રહેલા વ્યાપ અને રોકડ નાણાંની સ્થિતિ અંગે સંતોષ વ્યક્ત કરી ચૂક્યા હોવાના અહેવાલો છે.