નવી દિલ્હી: ભારતમાં એન્જિનિયરિંગ બનવાનું સપનું હવે માત્ર વિદ્યાર્થીની મહેનત નહીં, પણ પરિવારની જીવનભરની બચત અને નસીબનો ખેલ બની ગયું છે. ૨૦ એપ્રિલે જાહેર થયેલા JEE મેઈન્સ સત્ર-૨ ના પરિણામોએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે ૯૯ પર્સન્ટાઈલ જેવો શાનદાર સ્કોર પણ IITના દરવાજા ખોલવા માટે પૂરતો નથી. આ વર્ષે ૨૬ વિદ્યાર્થીઓએ ૧૦૦ પર્સન્ટાઈલ મેળવ્યા છે, જેના કારણે સ્પર્ધા એટલી આકરી બની છે કે પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓ પણ મુંઝવણમાં મુકાયા છે.

ગણિતની માયાજાળ: ૯૯ પર્સન્ટાઈલ એટલે ૧૦,૦૦૦થી વધુ રેન્ક

આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવશે કે શા માટે ૯૯ પર્સન્ટાઈલ લાવનાર વિદ્યાર્થી પણ સુરક્ષિત નથી:

• વધતી ભીડ: ૨૦૨૬માં રેકોર્ડબ્રેક ૨૫ લાખ વિદ્યાર્થીઓએ પરીક્ષા માટે નોંધણી કરાવી હતી. જ્યારે વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધે છે, ત્યારે પર્સન્ટાઈલ અને રેન્ક વચ્ચેનું અંતર પણ વધી જાય છે.
• સીટોની અછત: ભારતની તમામ ૨૩ IITમાં મળીને માત્ર ૧૭,૩૮૫ બેઠકો છે. તેની સામે ૯૯ પર્સન્ટાઈલથી વધુ લાવનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા આશરે ૩૦,૦૦૦ થી ૪૦,૦૦૦ હોઈ શકે છે.
• ટોપ કોલેજની સ્થિતિ: IIT બોમ્બેમાં કમ્પ્યુટર સાયન્સ (CS) માટે ગયા વર્ષે ક્લોઝિંગ રેન્ક માત્ર ૬૬ હતો. એટલે કે, તમે દેશના ટોપ ૧૦૦માં હોવ તો જ મનગમતી બ્રાન્ચ મળે તેવી સ્થિતિ છે.

સપનાઓના ખર્ચે ફૂલતો-ફાલતો ૫૮,૦૦૦ કરોડનો ઉદ્યોગ

ભારતમાં પરીક્ષાની તૈયારી કરાવતો કોચિંગ ઉદ્યોગ હવે રૂ. ૫૮,૦૦૦ કરોડના આંકડાને સ્પર્શી ગયો છે.

1. ભારે આર્થિક બોજ: કોટા જેવા શહેરોમાં બે વર્ષના કોચિંગ પાછળ પરિવારો ૧૫ થી ૨૫ લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરે છે. ઘણા માતા-પિતા પોતાની ખેતીની જમીન વેચીને કે નિવૃત્તિની બચત વાપરીને સંતાનોને ભણાવે છે.
2. માર્કેટિંગનું માયાજાળ: કોચિંગ સેન્ટરો માત્ર ટોપર્સની જાહેરાત કરે છે, પરંતુ એ હજારો વિદ્યાર્થીઓ વિશે મૌન સેવે છે જેમણે ૯૯ પર્સન્ટાઈલ મેળવ્યા હોવા છતાં નિરાશા હાથ લાગી છે.
3. GST ની કમાણી: આશ્ચર્યની વાત એ છે કે સરકારને પણ આ ઉદ્યોગમાંથી વર્ષે ૫,૫૦૦ કરોડથી વધુની GST આવક થાય છે.

માર્ક્સનો ફુગાવો અને 'રિવર્સ એન્જિનિયરિંગ'

લેખિકા દિબાશ્રી મોહંતીના મતે, આ એક પ્રકારનો 'શૈક્ષણિક ફુગાવો' છે. જ્યારે ૧૦૦ પર્સન્ટાઈલ મેળવનારાની સંખ્યા વધે છે, ત્યારે પરીક્ષાની ગુણવત્તા પર સવાલ ઉઠે છે. કોચિંગ સેન્ટરોએ પરીક્ષાઓને 'રિવર્સ-એન્જિનિયર' કરી દીધી છે. હવે સફળતા વિષયની સમજણ કરતાં 'પેટર્ન ઓળખવા' અને 'સમય વ્યવસ્થાપનની યુક્તિઓ' પર વધુ નિર્ભર છે.

શું આપણે સાચી પ્રતિભાને માપી રહ્યા છીએ?

સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ પરીક્ષાઓ ખરેખર એક સારા એન્જિનિયરની પસંદગી કરી રહી છે? જે વિદ્યાર્થી મોંઘા કોચિંગના સહારે શોર્ટકટ્સ શીખીને પાસ થાય છે, શું તે ગ્રામીણ વિસ્તારના એ વિદ્યાર્થી કરતાં વધુ સર્જનાત્મક છે જેણે સંસાધનોના અભાવે ૯૫ પર્સન્ટાઈલ મેળવ્યા છે? કદાચ આપણે એવી વ્યવસ્થા બનાવી દીધી છે જે માત્ર પરીક્ષા આપવાની કુશળતાને માપે છે, જિજ્ઞાસા કે નવીનતાને નહીં.

૧૭ મેના રોજ યોજાનારી JEE એડવાન્સ્ડ માટે ૨.૫ લાખ વિદ્યાર્થીઓ લાયક ઠરશે, પરંતુ અંતે તો મોટાભાગનાના નસીબમાં 'રિજેક્શન' જ લખેલું છે. વારાણસીના એ પિતાની પુત્રીની જેમ, હજારો વિદ્યાર્થીઓ હવે નવી IIT અથવા ખાનગી કોલેજોના શરણે જશે, જ્યાં ફરી લાખોનો ખર્ચ કરવો પડશે.