નવી દિલ્હી : નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યુરો (NCRB) દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪નો વાર્ષિક અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે, જે ભારતમાં સામાજિક ન્યાયની સ્થિતિ પર ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે. રિપોર્ટ અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩ની સરખામણીમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) વિરુદ્ધના ગુનાઓમાં ૩.૬% અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) વિરુદ્ધના ગુનાઓમાં ૨૩.૧%નો ઘટાડો નોંધાયો છે. જોકે, આ આંકડાકીય ઘટાડા પાછળની વરવી વાસ્તવિકતા એ છે કે આજે પણ દેશમાં દરરોજ સેંકડો અત્યાચારો નોંધાય છે અને પીડિતોને ન્યાય મળવાની ટકાવારી ચિંતાજનક રીતે ઓછી છે.
વર્ષ ૨૦૨૪માં સમગ્ર ભારતમાં SC સમુદાય વિરુદ્ધ ૫૫,૬૯૮ અને ST સમુદાય વિરુદ્ધ ૯,૦૬૨ ગુનાઓ નોંધાયા હતા. આ ગુનાઓમાં હત્યા, બળાત્કાર, ગંભીર ઈજા અને જાહેર અપમાન જેવા ગંભીર કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે.
 
કયા રાજ્યોમાં અત્યાચારો સૌથી વધુ?
રિપોર્ટ મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશ ૧૪,૬૪૨ કેસ સાથે SC વિરુદ્ધના ગુનાઓમાં દેશમાં પ્રથમ સ્થાને છે. ત્યારબાદ મધ્ય પ્રદેશ (૭,૭૬૫), બિહાર (૭,૫૪૯) અને રાજસ્થાન (૭,૦૦૮) નો નંબર આવે છે. જોકે, વસ્તીના આધારે 'ક્રાઈમ રેટ'ની વાત કરીએ તો મધ્ય પ્રદેશ ૬૮.૫% સાથે સૌથી વધુ અસુરક્ષિત રાજ્ય સાબિત થયું છે.
આદિવાસીઓ (ST) વિરુદ્ધના ગુનાઓની વાત કરીએ તો મધ્ય પ્રદેશ ૩,૧૬૫ કેસો સાથે મોખરે છે, જ્યારે કેરળમાં કેસોની સંખ્યા ઓછી હોવા છતાં ત્યાં ક્રાઈમ રેટ સૌથી વધુ નોંધાયો છે, જે સામાજિક રીતે જાગૃત ગણાતા રાજ્ય માટે આશ્ચર્યજનક છે.
 
ન્યાયતંત્ર અને સજાના દરમાં નિષ્ફળતા
આ રિપોર્ટનો સૌથી ચિંતાજનક પાસું 'કન્વિક્શન રેટ' એટલે કે આરોપીઓને સજા મળવાનો દર છે. પોલીસ દ્વારા ૮૦% થી વધુ કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવે છે, પરંતુ અદાલતોમાં કેસ ટકી શકતા નથી.
•    મધ્ય પ્રદેશ, બિહાર અને રાજસ્થાનમાં SC કેસોમાં સજા મળવાનો દર ૫૦% થી પણ ઓછો છે.
•    મેટ્રોપોલિટન શહેરો: લખનૌમાં સૌથી વધુ ૪૯૦ અત્યાચારના કેસ નોંધાયા છે, પરંતુ સજા માત્ર ૧૬.૭% કેસમાં જ મળી છે.
•    જયપુરનો આંચકો: રાજસ્થાનની રાજધાની જયપુરમાં તો સજાનો દર ૦% નોંધાયો છે, એટલે કે એક પણ આરોપીને સજા થઈ નથી!
 
શા માટે ન્યાય નથી મળતો?
નિષ્ણાતોના મતે, ઊંચો ચાર્જશીટિંગ રેટ (૮૨%) દર્શાવે છે કે પોલીસ કાર્યવાહી તો કરે છે, પરંતુ નબળી તપાસ, સાક્ષીઓનું ફરી જવું (Hostile witnesses) અને કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં થતો વિલંબ પીડિતોને ન્યાયથી વંચિત રાખે છે. ૨૦૨૪ ના આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર કાયદો હોવો પૂરતો નથી, પરંતુ જ્ઞાતિ આધારિત હિંસા રોકવા માટે સામાજિક પરિવર્તન અને મજબૂત ન્યાયિક પ્રક્રિયાની તાતી જરૂર છે.