ગોવા, તા. ૮ ઓક્ટોબર: હિન્દી અને મરાઠી ફિલ્મોના જાણીતા અભિનેતા નાના પાટેકરનું ગુરુવાર, ૮ ઓક્ટોબરે ગોવામાં ૭૫ વર્ષની વયે અવસાન થયું. પ્રાથમિક અહેવાલો મુજબ તેમની હૃદયની ક્રિયા બંધ થઈ હતી. તેમને બચાવવા તબીબોએ કરેલા પ્રયાસો નિષ્ફળ રહ્યા. ‘ગમન’થી શરૂ થયેલી તેમની ફિલ્મયાત્રામાં ‘પરિંદા’, ‘ક્રાંતિવીર’, ‘અગ્નિસાક્ષી’, ‘અબ તક છપ્પન’, ‘વેલકમ’ અને ‘નટસમ્રાટ’ જેવી ફિલ્મો યાદગાર બની. ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત પાટેકર ખેડૂતોની સહાય માટે પણ જાણીતા હતા.

વિશિષ્ટ અવાજ, તીક્ષ્ણ નજર અને સહજ છતાં અસરકારક અભિનયથી ભારતીય સિનેમામાં આગવું સ્થાન મેળવનાર નાના પાટેકરનું ગુરુવારે વહેલી સવારે ૭૫ વર્ષની વયે અવસાન થયું. ગોવાના ડોના પાઉલા વિસ્તારમાં આવેલા નિવાસસ્થાને તેમની તબિયત લથડી હતી. તેમને મણિપાલ હોસ્પિટલ લઈ જવાયા હતા, જ્યાં તબીબોએ સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે મૃત જાહેર કર્યા. અહેવાલો અનુસાર તેમના પુત્ર મલ્હાર પાટેકરે અવસાનની પુષ્ટિ કરી છે.

પ્રાથમિક તબીબી માહિતી અનુસાર તેમની હૃદયની ક્રિયા બંધ થઈ હતી. તેમને બચાવવા લગભગ ૪૫ મિનિટ સુધી પુનર્જીવનના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા, પરંતુ સફળતા મળી નહોતી. સારવાર સાથે સંકળાયેલા તબીબ ડૉ. શેખર સાલકરે જણાવ્યું કે મામલો તબીબી અને કાયદાકીય તપાસ માટે નોંધવામાં આવ્યો છે તથા શબપરીક્ષણ કરવામાં આવશે.

મુરુડના વિશ્વનાથથી પડદાના નાના સુધી

નાના પાટેકરનો જન્મ ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૧ના રોજ મહારાષ્ટ્રના મુરુડ-જંજીરા વિસ્તારમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ વિશ્વનાથ પાટેકર હતું. બાળપણમાં જ ગામનાં નાટકોમાં ભાગ લેતાં તેઓ રંગભૂમિ તરફ આકર્ષાયા હતા. પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ બગડતાં નાની ઉંમરે અભ્યાસ સાથે કામ કરવાની જવાબદારી પણ તેમના માથે આવી હતી.

પોતાના જીવન વિશેની એક મુલાકાતમાં તેમણે ફિલ્મોનાં પોસ્ટર છાપવાનું કામ કર્યાનું અને ગરીબીનો નજીકથી અનુભવ કર્યાનું જણાવ્યું હતું. મુંબઈની જે. જે. કલા સંસ્થામાં અભ્યાસ અને રંગભૂમિના અનુભવથી તેમની કલાત્મક દૃષ્ટિ ઘડાઈ. જાહેરાત ક્ષેત્રમાં કામ કર્યા બાદ તેમણે અભિનયને વધુ સમય આપવાનો નિર્ણય લીધો. મરાઠી નાટકો ‘હમીદાબાઈચી કોઠી’, ‘મહાસાગર’ અને ‘પુરુષ’ તેમની રંગભૂમિની સફરના મહત્ત્વના પડાવ રહ્યા.

૧૯૭૮માં તેમણે નીલકાંતી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. નીલકાંતી બેંકમાં કામ કરવાની સાથે રંગભૂમિ સાથે પણ જોડાયેલાં હતાં. આર્થિક અનિશ્ચિતતાના સમયમાં તેમણે નાના પાટેકરને અભિનયમાં આગળ વધવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેમના પુત્રનું નામ મલ્હાર છે.

‘ગમન’થી શરૂઆત, ‘પરિંદા’થી મોટી ઓળખ

૧૯૭૮માં આવેલી મુઝફ્ફર અલીની ‘ગમન’થી નાના પાટેકરે હિન્દી ફિલ્મોમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે ‘આજ કી આવાઝ’, ‘અંકુશ’, ‘પ્રતિઘાત’, ‘મોહરે’ અને ‘સલામ બોમ્બે!’ જેવી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. આ તબક્કે તેઓ નાની અને સહાયક ભૂમિકાઓમાં પણ પોતાની હાજરી નોંધાવી શકતા કલાકાર તરીકે ઊભર્યા.

૧૯૮૯માં આવેલી વિધુ વિનોદ ચોપરાની ‘પરિંદા’ તેમની ફિલ્મયાત્રાનો નિર્ણાયક વળાંક બની. ગુનેગાર અન્નાની ભૂમિકામાં તેમણે પાત્રની હિંસક અને અસ્થિર માનસિકતાને અસરકારક રીતે રજૂ કરી. આ અભિનય બદલ તેમને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કાર મળ્યો. આ સફળતાએ તેમની અભિનયક્ષમતાને વ્યાપક સ્વીકૃતિ અપાવી.

‘પ્રહાર’નું દિગ્દર્શન અને ‘ક્રાંતિવીર’ની સફળતા

૧૯૯૧માં આવેલી ‘પ્રહાર’ દ્વારા તેમણે દિગ્દર્શન ક્ષેત્રે પણ પગલું ભર્યું. ફિલ્મમાં લશ્કરી અધિકારીની ભૂમિકા માટે તેમણે સૈન્ય તાલીમ લીધી હતી. ‘રાજુ બન ગયા જેન્ટલમેન’, ‘અંગાર’ અને ‘તિરંગા’ જેવી ફિલ્મોએ તેમની લોકપ્રિયતા વધારી. ‘અંગાર’માં તેમની ખલનાયકની ભૂમિકાને ફિલ્મફેરનું સન્માન મળ્યું.

૧૯૯૪ની ‘ક્રાંતિવીર’માં પ્રતાપ નારાયણ તિલકની ભૂમિકા તેમની સૌથી યાદગાર ભૂમિકાઓમાં સ્થાન પામી. અન્યાય અને ભ્રષ્ટાચાર સામે અવાજ ઉઠાવતા આ પાત્રને તેમણે તીવ્રતા આપી. આ ફિલ્મ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો. ૧૯૯૬ની ‘અગ્નિસાક્ષી’માં હિંસક અને પત્નીને પોતાના નિયંત્રણમાં રાખતા પતિની ભૂમિકા માટે તેમને ફરી શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો.

મૌનની લાગણીથી હાસ્યની સહજતા સુધી

૧૯૯૬ની ‘ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ’માં બોલી અને સાંભળી ન શકતા પિતાની ભૂમિકા દ્વારા તેમણે ચહેરાના હાવભાવ અને શરીરની ભાષાથી લાગણીઓ વ્યક્ત કરી. ‘યશવંત’, ‘ગુલામ-એ-મુસ્તફા’ અને ‘વજૂદ’ જેવી ફિલ્મોમાં પણ તેમનાં પાત્રો અલગ સ્વરૂપે સામે આવ્યાં. સંવાદઅદાયગી માટે જાણીતા આ કલાકાર મૌન દૃશ્યોમાં પણ અસર ઊભી કરી શકતા હતા.

પછીના સમયમાં ‘શક્તિ’, ‘અબ તક છપ્પન’, ‘અપહરણ’, ‘ટેક્સી નંબર ૯૨૧૧’ અને ‘રાજનીતિ’ જેવી ફિલ્મોએ તેમની ફિલ્મયાત્રાને આગળ વધારી. ‘અબ તક છપ્પન’માં પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા અને ‘અપહરણ’માં નકારાત્મક પાત્ર વિશેષ નોંધપાત્ર રહ્યાં. બીજી તરફ ૨૦૦૭ની ‘વેલકમ’ અને ૨૦૧૫ની ‘વેલકમ બેક’માં ઉદય શેટ્ટીના પાત્રથી તેમણે હાસ્ય અભિનયમાં પણ લોકપ્રિયતા મેળવી.

મરાઠી સિનેમાનો ‘નટસમ્રાટ’

હિન્દી ફિલ્મોમાં ઓળખ મેળવ્યા બાદ પણ નાના પાટેકર મરાઠી સિનેમા સાથે જોડાયેલા રહ્યા. ૨૦૧૪ની ‘ડૉ. પ્રકાશ બાબા આમટે: ધ રિયલ હીરો’માં તેમણે સમાજસેવક પ્રકાશ આમટેની ભૂમિકા ભજવી. ૨૦૧૬ની ‘નટસમ્રાટ’માં નિવૃત્ત રંગકર્મી ગણપતરાવ બેલવલકરના પાત્ર દ્વારા તેમણે વૃદ્ધાવસ્થા, સ્વાભિમાન અને પારિવારિક સંબંધોની વેદના રજૂ કરી.

તેમની પછીની ફિલ્મોમાં ‘આપલા માણૂસ’, ‘કાલા’, ૨૦૨૩ની ‘ધ વેક્સિન વોર’ અને ૨૦૨૪ની ‘વનવાસ’નો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૨૬માં આવેલી ‘સૂબેદાર’માં પણ તેઓ જોવા મળ્યા હતા. આ સફરમાં તેમણે મુખ્ય ભૂમિકાઓ ઉપરાંત સહાયક અને નકારાત્મક પાત્રો દ્વારા પણ પોતાની ઓળખ જાળવી રાખી.

પડદા બહાર ખેડૂતોની પીડા સાથે જોડાણ

અભિનય ઉપરાંત નાના પાટેકરનું એક મહત્ત્વનું કાર્ય ખેડૂતોની સહાય કરવાનું હતું. સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫માં તેમણે અભિનેતા મકરંદ અનાસપુરે સાથે ‘નામ ફાઉન્ડેશન’ની શરૂઆત કરી હતી. મહારાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ, ખેડૂતોની આત્મહત્યા અને પાણીની અછત જેવી સમસ્યાઓ આ કાર્યની પૃષ્ઠભૂમિમાં હતી.

સંસ્થાએ ગ્રામવિકાસ, જળસંરક્ષણ, નહેરોની પુનઃસ્થાપના અને ખેડૂત પરિવારોની સહાય જેવા ક્ષેત્રોમાં કામગીરી કરી. બાળપણમાં આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરનાર પાટેકરની આ સામાજિક પ્રવૃત્તિ તેમની જાહેર ઓળખનો મહત્ત્વનો ભાગ બની. કલા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકારે ૨૦૧૩માં તેમને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત કર્યા હતા.

જીવન પરિચય

મૂળ નામ: વિશ્વનાથ પાટેકર.
જન્મ: ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૧.
જન્મસ્થળ: મુરુડ-જંજીરા, મહારાષ્ટ્ર.
અવસાન: ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬; વય ૭૫ વર્ષ.
પત્ની: નીલકાંતી પાટેકર; પુત્ર: મલ્હાર.
કાર્યક્ષેત્ર: રંગભૂમિ, હિન્દી અને મરાઠી ફિલ્મો.

ત્રણ રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને પદ્મશ્રી

‘પરિંદા’ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર.
‘ક્રાંતિવીર’ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર.
‘અગ્નિસાક્ષી’ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર.
‘પરિંદા’ અને ‘ક્રાંતિવીર’ માટે ફિલ્મફેર સન્માન.
‘અંગાર’ અને ‘અપહરણ’ની નકારાત્મક ભૂમિકાઓ માટે પણ ફિલ્મફેર.
કલા ક્ષેત્રે યોગદાન બદલ ૨૦૧૩માં પદ્મશ્રી.

યાદગાર ફિલ્મોના પડાવ

૧૯૭૮: ‘ગમન’; ૧૯૮૬: ‘અંકુશ’.
૧૯૮૮: ‘સલામ બોમ્બે!’; ૧૯૮૯: ‘પરિંદા’.
૧૯૯૧: ‘પ્રહાર’; ૧૯૯૩: ‘તિરંગા’; ૧૯૯૪: ‘ક્રાંતિવીર’.
૧૯૯૬: ‘અગ્નિસાક્ષી’ અને ‘ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ’.
૨૦૦૪: ‘અબ તક છપ્પન’; ૨૦૦૭: ‘વેલકમ’.
૨૦૧૬: ‘નટસમ્રાટ’; ૨૦૨૩: ‘ધ વેક્સિન વોર’; ૨૦૨૪: ‘વનવાસ’.

ખેડૂતો પ્રત્યે સંવેદનશીલતા

મકરંદ અનાસપુરે સાથે સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫માં ‘નામ ફાઉન્ડેશન’ની સ્થાપના.
દુષ્કાળગ્રસ્ત મહારાષ્ટ્રના ખેડૂત પરિવારોની સમસ્યાઓ પર ધ્યાન.
ખેડૂતોની આત્મહત્યા અને પાણીની અછતની પૃષ્ઠભૂમિમાં શરૂઆત.
જળસંરક્ષણ અને પાણીના યોગ્ય ઉપયોગ માટે કામગીરી.
નહેરો અને બંધ પડેલી જળયોજનાઓને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો.
વંચિત ગામોના વિકાસ અને ખેડૂત પરિવારોની સહાય માટે કાર્ય.