સોલ્ટ લેક સિટી : ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો વ્યાપ એટલી ઝડપથી વધી રહ્યો છે કે હવે તે સીધો જ માનવ સ્વાસ્થ્ય અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાઈ રહ્યો છે. અમેરિકાના ઉટાહ (Utah) રાજ્યમાં તાજેતરમાં શરૂ કરાયેલા એક અનોખા પ્રિસ્ક્રિપ્શન રિફિલ પ્રોગ્રામે તબીબી વ્યાવસાયિકો અને હેલ્થકેર એક્સપર્ટ્સ વચ્ચે એક નવી અને મોટી ચર્ચા જગાવી છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ રહેવાસીઓને હવે નિયમિત દવાઓ રિન્યૂ કરાવવા માટે વારંવાર ડૉક્ટરની ઓફિસના ચક્કર કાપવા નહીં પડે, પરંતુ તેઓ એક AI ચેટબોટ દ્વારા ઓનલાઈન જ પોતાનું પ્રિસ્ક્રિપ્શન રિન્યૂ કરાવી શકશે. જોકે, આ પ્રયોગે હેલ્થકેરમાં AI ની ભૂમિકા અને દર્દીઓની સલામતી અંગે ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે.

જ્યારે એક તરફ આ ડિજિટલ પદ્ધતિ દર્દીઓ માટે સમય બચાવનારી અને અત્યંત અનુકૂળ હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ તે સદીઓ જૂની તબીબી પ્રથાઓમાં એક મોટો અને જોખમી ફેરફાર સૂચવે છે. ડોકટરો અને જાહેર આરોગ્ય નિષ્ણાતો આ નવી સિસ્ટમના નિયમન (Regulation) ને લઈને ભારે ચિંતામાં છે. તેમનું માનવું છે કે આવી સિસ્ટમ પર લાયસન્સ પ્રાપ્ત ચિકિત્સકોની સીધી દેખરેખ હોવી અનિવાર્ય છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા રાજ્ય અને સંઘીય (Federal) કાયદાઓ માત્ર પ્રમાણિત ડોકટરોને જ પ્રિસ્ક્રિપ્શન લખવાની સત્તા આપે છે, ત્યારે શું AI ચેટબોટ્સને આ કાનૂની પરિસરમાં લાવવા માટે કાયદા બદલવા જોઈએ કે નહીં તે સૌથી મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે.

કેવી રીતે કામ કરે છે 'ડોક્ટ્રોનિક'નું આ AI મોડેલ?

ઉટાહમાં રહેવાસીઓ હાલમાં 'ડોક્ટ્રોનિક' (Doctronic) કંપનીના AI-સંચાલિત પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ દવાઓના પ્રિસ્ક્રિપ્શન ઓનલાઈન રિન્યૂ કરાવી રહ્યા છે.

· પગલું ૧: પ્લેટફોર્મ પર સૌપ્રથમ યુઝરની સત્તાવાર ઓળખ ચકાસવામાં આવે છે.

· પગલું ૨: ત્યારબાદ AI ચેટબોટ દર્દીના અગાઉના પ્રિસ્ક્રિપ્શનની વિગતો અને તેના મેડિકલ ઇતિહાસની બારીકાઈથી સમીક્ષા કરે છે.

· પગલું ૩: રાષ્ટ્રીય ફાર્મસી ડેટાબેઝ દ્વારા પ્રિસ્ક્રિપ્શનની માન્યતા તપાસીને ચેટબોટ સીધો જ સ્થાનિક ફાર્મસીને મંજૂર થયેલી દવાઓનું લિસ્ટ મોકલી આપે છે.

જે કેસોમાં વધુ ક્લિનિકલ તપાસ અથવા શંકા જણાય, તેને જ ડોક્ટ્રોનિકની ટેલિહેલ્થ સેવા દ્વારા લાયસન્સ પ્રાપ્ત લાઈવ ડૉક્ટર પાસે ફોરવર્ડ કરવામાં આવે છે. આ કંપની ભવિષ્યમાં ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટ (જેમ કે લેબોરેટરી રિપોર્ટ્સ) નો ઓર્ડર આપવા અને પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરવા જેવા કાર્યો પણ AI ને સોંપવાની તૈયારી કરી રહી છે, જેથી ડોકટરોનો સમય બચે. ટેક્સાસ અને વ્યોમિંગ જેવા અન્ય રાજ્યો પણ આવી AI-મૈત્રીપૂર્ણ નીતિઓ અપનાવી રહ્યા છે, જ્યારે આયોવા અને ઇડાહો જેવા રાજ્યો તેના નિયમન માટે કાયદા ઘડી રહ્યા છે.

બ્લડ થિનર્સ જેવી જટિલ દવાઓથી જીવનું જોખમ: ઓટોમેશન સામે એએમએની લાલ આંખ

તબીબી સમુદાયે આ સિસ્ટમ સામે સખત વાંધો ઉઠાવતા ચેતવણી આપી છે કે આ અંધાધૂંધ ઓટોમેશન દર્દીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ડોકટરોના મતે, ડોક્ટ્રોનિકની આશરે ૧૯૦ રિફિલેબલ દવાઓની યાદીમાં 'બ્લડ થિનર્સ' (લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ) નો પણ સમાવેશ થાય છે. આ એવી દવાઓ છે જેનાથી શરીરમાં આંતરિક રક્તસ્રાવ (Internal Bleeding) થવાનું ભારે જોખમ રહે છે અને દર્દીની વર્તમાન શારીરિક સ્થિતિ જોઈને ડોકટરો વારંવાર તેના ડોઝમાં ફેરફાર કરતા હોય છે. શું એક માત્ર કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ કે ચેટબોટ આવા જટિલ અને સંવેદનશીલ નિર્ણયો સુરક્ષિત રીતે લઈ શકે?

અમેરિકન મેડિકલ એસોસિએશન (AMA): "પ્રિસ્ક્રિપ્શન રિન્યુઅલ એ કોઈ સામાન્ય વહીવટી કે ક્લાર્ક સ્તરનું કામ નથી જેને સામાન્ય ચેકલિસ્ટમાં બદલી શકાય. આમાં દર્દીના ક્લિનિકલ સ્વાસ્થ્યની ઊંડી સમજ જરૂરી છે."

ભારે વિરોધ અને સલામતીના કારણોસર હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતા (Arrhythmia) ની સારવાર માટે વપરાતી કેટલીક મહત્વની દવાઓને હાલમાં આ લિસ્ટમાંથી હટાવી દેવામાં આવી છે. બીજી તરફ, યુએસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA) ના પ્રવક્તાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે એજન્સીએ ક્લિનિકલ ઉપયોગ માટે કોઈપણ AI મેડિકલ ચેટબોટને સત્તાવાર મંજૂરી આપી નથી, જોકે તેઓ નવી ટેકનોલોજીના જવાબદાર વિકાસની તરફેણમાં છે.

યુનિવર્સિટી ઓફ ઉટાહના લો સ્કૂલના પ્રોફેસર ડેનિયલ એરોન આ અંગે ચેતવણી આપતા જણાવે છે કે, "કંપનીઓ શોર્ટ-ટર્મ નફા માટે વિજ્ઞાન અને પુરાવાઓ કરતાં ટેકનોલોજીને વધુ ઝડપથી માર્કેટમાં ધકેલી રહી છે. પરંતુ લાંબા ગાળે આ પ્રયોગ જનતાના તબીબી ક્ષેત્ર પરના વિશ્વાસને ડગમગાવી દેશે અને તેના ગંભીર પ્રત્યાઘાતો આવશે."