નવી દિલ્હી : ભારતીય અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકોની જિંદગી સીધી રીતે જેની પર નિર્ભર છે તે 'ચોમાસું' (Monsoon) આ વખતે એક વૈશ્વિક ભૌગોલિક ઘટનાને કારણે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. પેસિફિક મહાસાગરમાં થતા તાપમાનના ફેરફાર એટલે કે 'એલ નીનો' (El Niño) ની અસરોને લીધે ભારતીય ચોમાસા પર મોટું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. પ્રતિષ્ઠિત બિઝનેસ મેગેઝિન 'ફોર્બ્સ ઇન્ડિયા' (Forbes India) ના તાજેતરના અહેવાલમાં રજૂ કરાયેલા ઐતિહાસિક આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે જ્યારે પણ પેસિફિક સમુદ્ર ગરમ થાય છે, ત્યારે ભારતનું આકાશ કોરુંધાકોર રહી જાય છે અને દેશને ભયંકર મોંઘવારી તેમજ દુષ્કાળનો સામનો કરવો પડે છે.
આંકડા શું કહે છે? છેલ્લા ૭૩ વર્ષની કડવી વાસ્તવિકતા
૧૯૫૧ થી ૨૦૨૪ દરમિયાનના છેલ્લા ૭૩ વર્ષના હવામાન વિભાગના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો ભારત માટે લાલબત્તી સમાન ચિત્ર સામે આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતે કુલ ૧૬ વખત એલ નીનોના વર્ષોનો સામનો કર્યો છે.
આ ૧૬ વર્ષોમાંથી ૧૦ વર્ષ એવા હતા જ્યારે ભારતમાં તીવ્ર દુષ્કાળ (Drought) જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થયું હતું. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે એલ નીનો અને ભારતમાં ઓછા વરસાદ વચ્ચે ૬૦ ટકાથી વધુનો સીધો સંબંધ છે. માત્ર એટલું જ નહીં, આ વર્ષો દરમિયાન દેશમાં સરેરાશ વરસાદ સામાન્ય કરતા ૭ ટકાથી લઈને ૨૦ ટકા સુધી ઓછો નોંધાયો હતો, જેના કારણે નદી-નાળાઓ અને જળાશયોના તળિયા દેખાઈ ગયા હતા.
ખેતીવાડી અને બજાર પર 'એલ નીનો' ની સીધી સ્ટ્રાઈક
ભારતમાં મોટાભાગની ખેતી વરસાદ આધારિત હોવાથી એલ નીનોના આંકડા સીધા રસોડાના બજેટને અસર કરે છે:
•    પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: ડાંગર (ચોખા), કઠોળ, શેરડી અને તેલીબિયાં જેવા ખરીફ પાકોને સમયસર પાણી ન મળવાને કારણે ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થાય છે.
•    મોંઘવારીનો ડામ: અનાજ અને શાકભાજીની અછત સર્જાતા બજારમાં ખાદ્ય ચીજોના ભાવ આસમાને પહોંચે છે. ભૂતકાળમાં પણ એલ નીનોના વર્ષોમાં દેશમાં ફુગાવો (Inflation) રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો હતો.
•    ગ્રામીણ અર્થતંત્ર ભાંગશે: દેશની અડધાથી વધુ વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર છે. વરસાદ ઓછો થતાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખરીદશક્તિ ઘટે છે, જેની સીધી અસર ઓટોમોબાઈલ, એફએમસીજી અને કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ્સ જેવા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રો પર પડે છે.
નીતિ નિર્માતાઓ અને કૃષિ વિજ્ઞાનીઓ માટે આ આંકડા એક ગંભીર ચેતવણી સમાન છે, જે દર્શાવે છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ યુગમાં આપણે પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓ બદલીને જળ સંચય અને ઓછા પાણીએ થતા પાકો તરફ વળવું જ પડશે.