વોશિંગ્ટન:વૈશ્વિક હવામાન ચક્રને વેરવિખેર કરી નાખતી કુદરતી ઘટના ‘અલ નિનો’ (El Niño) એ જૂન ૨૦૨૬ માં ફરી એકવાર પેસિફિક મહાસાગરમાં દસ્તક દીધી છે અને તે સતત વધુ મજબૂત બની રહી છે. નાસા (NASA) અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) ના સંયુક્ત ઉપક્રમે કાર્યરત ‘સેન્ટિનેલ-૬ માઇકલ ફ્રેઇલિચ’ (Sentinel-6 Michael Freilich) સેટેલાઇટ દ્વારા લેવાયેલા તાજેતરના અવલોકનો દર્શાવે છે કે વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીની ઊંચાઈમાં અસાધારણ વધારો થઈ રહ્યો છે. નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA) એ ૧૧ જૂનના રોજ સત્તાવાર રીતે અલ નિનોની સ્થિતિ સક્રિય થઈ હોવાની જાહેરાત કરી છે. આ જાહેરાત સતત કેટલાક મહિનાઓ સુધી મધ્ય અને પૂર્વ વિષુવવૃત્તીય પેસિફિક મહાસાગરમાં દરિયાઈ સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઓછામાં ઓછું ૦.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ નોંધાયા બાદ કરવામાં આવી છે.

 સમુદ્રની સપાટી વધવા પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ:

નાસાના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, અલ નિનોની આ ઘટના દરમિયાન દરિયાઈ પાણી ગરમ થતાં તેના કદમાં વિસ્તરણ થાય છે, જેને કારણે સમુદ્રની સપાટી ઊંચી આવે છે. આથી, સમુદ્રની સપાટીની ઊંચાઈ એ વૈજ્ઞાનિકો માટે મહાસાગરોના તાપમાનને માપવાનો સૌથી સચોટ અને વિશ્વસનીય સૂચક ગણાય છે. નાસાની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરી (JPL) ના સંશોધકો દ્વારા ૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રોસેસ કરાયેલા નકશામાં મધ્ય અને પૂર્વીય પેસિફિકમાં લાલ રંગના શેડ્સ સ્પષ્ટપણે સરેરાશ કરતા ઊંચી દરિયાઈ સપાટી દર્શાવે છે, જે અલ નિનોની તીવ્રતાની સાક્ષી પૂરે છે.

 ‘કેલ્વિન વેવ્ઝ’ અને વેપાર પવનોની દિશા બદલાઈ:

વૈજ્ઞાનિકોએ વસંત ઋતુની શરૂઆતમાં જ અલ નિનોના પ્રારંભિક સંકેતો પકડી પાડ્યા હતા, જેમાં સેંકડો માઇલ પહોળા ગરમ પાણીના મોજાં, જેને ‘કેલ્વિન વેવ્ઝ’ કહેવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ પેસિફિકથી પૂર્વ પેસિફિક તરફ ગતિ કરી રહ્યા હતા. સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ વિષુવવૃત્તીય પેસિફિકમાં ફૂંકાતા વેપાર પવનો (Trade winds) નબળા પડવાને કારણે અને અસ્થાયી રૂપે પશ્ચિમ તરફથી ઉલટી દિશામાં ફૂંકાવાને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. આ પ્રક્રિયાથી પૂર્વમાં ગરમ પાણીનો મોટો જથ્થો એકઠો થાય છે, જે થર્મોક્લાઇનને ઊંડો કરે છે અને પેસિફિક કિનારાના પાણીને ઠંડું રાખતી કુદરતી પ્રક્રિયાને દબાવી દે છે. આ સંગ્રહિત ગરમી લાંબા ગાળાના હવામાન અને આબોહવા પર ગંભીર અસરો છોડવા માટે સક્ષમ છે.

 વર્ષ ૧૯૯૭ ના ભયાનક અલ નિનો સાથે સરખામણી:

સેન્ટિનેલ-૬ ના ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ સાયન્ટિસ્ટ અને જેપીએલ (JPL) ના દરિયાઈ સપાટીના સંશોધક સેવેરિન ફોરનિયરના જણાવ્યા અનુસાર, ૮ જૂનની સ્થિતિએ પશ્ચિમ પેસિફિકમાં સમુદ્રી પરિસ્થિતિઓ વર્ષ ૧૯૯૭ જેવી જ દેખાઈ રહી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ ૧૯૯૭ માં અત્યંત વિનાશક અને રેકોર્ડબ્રેક શક્તિશાળી અલ નિનો જોવા મળ્યો હતો. જો કે, ૨૦૨૬ માં પૂર્વ પેસિફિકમાં ગરમ થવાની પ્રક્રિયા થોડી ધીમી છે, પરંતુ આગામી અઠવાડિયામાં દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ કેવી રહે છે તેના પર તેની આખરી તીવ્રતાનો આધાર રહેશે. પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ આ વખતની ઘટના ઘણી મોટી હોવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે.

 વૈશ્વિક સ્તરે કેવા ફેરફારો થશે?

આ કુદરતી ઘટનાની વ્યાપક અસરો આખી દુનિયાના હવામાન પર જોવા મળશે. સામાન્ય રીતે અલ નિનોને કારણે અમેરિકાના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગોમાં સામાન્ય કરતા વધુ ભેજવાળું વાતાવરણ અને ભારે વરસાદ આવે છે. જ્યારે તેની બીજી બાજુએ, પશ્ચિમ પેસિફિકના દેશો જેવા કે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ઇન્ડોનેશિયામાં વરસાદના અભાવે ભયંકર દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાય છે. નાસા પૃથ્વી પર તોળાતા આ હવામાન સંકટ પર સતત દેખરેખ રાખી રહ્યું છે.