નવી દિલ્હી,: જાપાનના વડાપ્રધાન સના તાકાઈચી ત્રણ દિવસની સત્તાવાર મુલાકાતે ભારતની રાજધાની નવી દિલ્હી આવી પહોંચ્યા છે. આ હાઈ-પ્રોફાઈલ મુલાકાત દરમિયાન ૧૬મી જાપાન-ભારત વાર્ષિક શિખર સંમેલન યોજાઈ રહ્યું છે, જ્યાં તેઓ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે બંને દેશો વચ્ચે વેપાર, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અને ડિફેન્સ કોઓપરેશનને વધુ ગાઢ બનાવવા માટે વિસ્તૃત ચર્ચા કરશે. બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધો ટૂંક સમયમાં જ પોતાના ગૌરવશાળી ૭૫ વર્ષ પૂર્ણ કરવા જઈ રહ્યા છે. આ ઐતિહાસિક અવસરે, ચાલો જોઈએ ભારત અને જાપાનના સંબંધોની એ ૧૦ સુવર્ણ ક્ષણો, જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર આ બંને દેશોની ભાગીદારીને અજેય બનાવી દીધી છે:
૧. ૧૯૯: જાપાની બાળકો માટે નેહરુની 'હાથી ભેટ'
બીજા વિશ્વયુદ્ધના વિનાશમાંથી પસાર થઈ રહેલા જાપાનના બાળકોમાં ઉત્સાહ ભરવા માટે ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ એક અનોખી પહેલ કરી હતી. ટોક્યોના યુનો પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં ભારતના બાળકો તરફથી 'ઇન્દિરા' નામની માદા હાથી ભેટ તરીકે મોકલવામાં આવી હતી. આ હાથી જાપાનમાં એટલો લોકપ્રિય બન્યો કે તેને "શાંતિના દૂત" તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ ભારતે વધુ બે હાથી 'આશા' અને 'દયા' પણ જાપાન મોકલ્યા હતા.
૨. ૧૯૫૨: સ્વાભિમાન સાથેની ભારત-જાપાન શાંતિ સંધિ
૧૯૫૧માં અમેરિકામાં યોજાયેલી સાન ફ્રાન્સિસ્કો શાંતિ પરિષદમાં ભારતે હાજરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. નેહરુનું માનવું હતું કે આ સંધિની શરતો જાપાનના સાર્વભૌમત્વ અને સ્વાભિમાનને ઠેસ પહોંચાડે તેવી છે. તેના બદલે, ભારતે ૨૮ એપ્રિલ, ૧૯૫૨ના રોજ જાપાન સાથે અલગથી સ્વતંત્ર શાંતિ સંધિ કરી, જેણે બંને દેશો વચ્ચે સમાનતા અને સન્માનના આધારે શાશ્વત મિત્રતાના પાયા નાખ્યા.
૩. ૧૯૫૮: પ્રથમ ઐતિહાસિક 'યેન લોન'
જાપાનના તત્કાલીન વડાપ્રધાન નોબુસુકે કિશીની ભારત મુલાકાત બાદ, જાપાને ભારતને સત્તાવાર વિકાસ સહાય (ODA) હેઠળ 'યેન લોન' આપવાની શરૂઆત કરી. જાપાન સરકારે દુનિયાના કોઈપણ દેશને આપેલી આ પ્રથમ લોન હતી. આજે બેંગલુરુ મેટ્રો, મુંબઈ મેટ્રો લાઈન-૧૧ અને પંજાબના કૃષિ પ્રોજેક્ટ્સ આ જાપાની સહાયથી જ આગળ વધી રહ્યા છે.
૪. ૨૦૦૦: અટલજીના શાસનમાં 'વૈશ્વિક ભાગીદારી'નો ઉદય
ત્યાં સુધી માત્ર આર્થિક મોરચે સીમિત રહેલા સંબંધોને વર્ષ ૨૦૦૦માં નવી દિશા મળી. જાપાનના વડાપ્રધાન યોશિરો મોરી ભારત આવ્યા અને વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી સાથે મળીને બંને દેશો વચ્ચે "વૈશ્વિક ભાગીદારી" ની સ્થાપના કરી. આ કરારથી આઈટી સેક્ટર, પરમાણુ અપ્રસાર અને યુએન સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા જેવા ગ્લોબલ વિષયો પર બંને દેશો સાથે આવ્યા.
૫. ૨૦૦૫: વાર્ષિક શિખર સંમેલનોની પરંપરા
એપ્રિલ ૨૦૦运行માં જાપાનના લોકપ્રિય નેતા જુનિચિરો કોઈઝુમીની ભારત મુલાકાત દરમિયાન વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ સાથે 'નવા એશિયન યુગમાં ભાગીદારી' માટેનું સંયુક્ત નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું. આ અંતર્ગત બંને દેશો વચ્ચે દર વર્ષે વૈકલ્પિક રીતે નવી દિલ્હી અને ટોક્યોમાં 'વાર્ષિક સમિટ' યોજવાની પ્રથા શરૂ થઈ, જે આજદિન સુધી અવિરત ચાલુ છે.
૬. ૨૦૦૬: શિન્ઝો આબે અને 'વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી'
ડિસેમ્બર ૨૦૦૬માં મનમોહન સિંહની ટોક્યો યાત્રા દરમિયાન જાપાનના દિવંગત વડાપ્રધાન શિન્ઝો આબે સાથે મળીને આ સંબંધોને "વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક ભાગીદારી" માં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા. આ સાથે જ વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA) નો પાયો નખાયો અને પ્રવાસન ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવવાના લક્ષ્યાંકો નક્કી થયા.
૭. ૨૦૧૪: પીએમ મોદી અને આબેની જુગલબંદી અને 'બુલેટ ટ્રેન'
વર્ષ ૨૦૧૪માં વડાપ્રધાન બન્યા બાદ પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ ઉપખંડની બહાર પોતાની પ્રથમ દ્વિપક્ષીય મુલાકાત માટે જાપાનની પસંદગી કરી. આબે અને મોદીની મિત્રતાએ સંબંધોને "ખાસ વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક ભાગીદારી" નું સર્વોચ્ચ રેટિંગ આપ્યું. આ યાત્રા દરમિયાન જ ક્યોટો-વારાણસી સિસ્ટર સિટી કરાર અને અમદાવાદ-મુંબઈ વચ્ચે જાપાનની સુપ્રસિદ્ધ 'શિંકનસેન' (બુલેટ ટ્રેન) ટેકનોલોજી લાવવાની જાહેરાત થઈ હતી.
૮. ૨૦૧૬: સીમાચિહ્નરૂપ સિવિલ ન્યુક્લિયર ડીલ
નવેમ્બર ૨૦૧૬માં ભારતે જાપાન સાથે એક અદ્ભુત અણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. ભારત દુનિયાનો એકમાત્ર એવો દેશ બન્યો જેણે એનપીટી (Nuclear Non-Proliferation Treaty) પર હસ્તાક્ષર ન કર્યા હોવા છતાં જાપાને તેની સાથે પરમાણુ ઉર્જા ટેકનોલોજી અને સાધનોની નિકાસ કરવાનો કરાર કર્યો હોય. આનાથી ભારતના ગ્રીન એનર્જી મિશનને બહુ મોટો વેગ મળ્યો.
૯. ૨૦૧૭: એશિયા-પેસિફિકમાં ચીનને ઘેરવા 'ક્વાડ' (Quad) નું પુનરુત્થાન
હિંદ-પ્રશાંત (Indo-Pacific) ક્ષેત્રમાં ચીનની દાદાગીરી અને વધતા પ્રભાવને નાથવા માટે વર્ષ ૨૦૧૭માં ભારત, જાપાન, અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ સાથે મળીને 'ક્વાડ' (Quadrilateral Security Dialogue) જૂથને ફરીથી સક્રિય કર્યું. આ ચતુર્ભુજ સુરક્ષા સંવાદ આજે એશિયાની સુરક્ષા માટે સૌથી મજબૂત કવચ માનવામાં આવે છે.
૧૦. ૨૦૨૫: 'જોઈન્ટ વિઝન ૨૦૩૫' - આગામી દાયકાનો માસ્ટર પ્લાન
વર્ષ ૨૦૨૫માં પીએમ મોદીની ટોક્યો મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશોએ 'આગામી દાયકા માટે ભારત-જાપાન સંયુક્ત દ્રષ્ટિ' (Joint Vision) દસ્તાવેજ અપનાવ્યો. આ દ્રષ્ટિ પત્રમાં આગામી પેઢીની આર્થિક સુરક્ષા, ડિજિટલ નવીનતા, નેક્સ્ટ જનરેશન ટેકનોલોજી, હેલ્થકેર અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા આઠ મહત્વપૂર્ણ સ્તંભો પર સાથે મળીને વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવાની બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
ટેકઅવે: જાપાનના વર્તમાન પીએમ સના તાકાઈચીની આ ભારત મુલાકાત માત્ર એક રુટિન સમિટ નથી, પરંતુ તે ભારત-જાપાનના એ ભવ્ય ભૂતકાળ અને શક્તિશાળી ભવિષ્યની કડી છે જે આગામી સદીમાં એશિયાની દિશા અને દશા નક્કી કરશે.