નવી દિલ્હી, તા. 04 જૂન, 2026 : ભારતીય બંધારણ અને સંસદીય પ્રણાલીના સૌથી તેજસ્વી તારલા સમાન, પ્રખ્યાત બંધારણ નિષ્ણાત અને પદ્મ ભૂષણ ડૉ. સુભાષ સી. કશ્યપનું 97 વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. કાર્ડિયોપલ્મોનરી અરેસ્ટને કારણે તેમનું નિધન થતા શૈક્ષણિક, રાજકીય અને કાનૂની જગતમાં શોકની ઘેરી લાગણી છવાઈ ગઈ છે. ડૉ. કશ્યપ માત્ર એક વિદ્વાન નહોતા, પરંતુ તેઓ ભારતની સંસદીય લોકશાહીના એક એવા મજબૂત સ્તંભ હતા, જેમણે દાયકાઓ સુધી બંધારણના અર્થઘટન અને સંસ્થાઓના નિર્માણમાં માર્ગદર્શક ભૂમિકા ભજવી હતી.

એક આજીવન સંસદીય યાત્રા

૧૦ મે, ૧૯૨૯ ના રોજ જન્મેલા ડૉ. કશ્યપ ૧૯૫૩ થી જ ભારતીય સંસદ સાથે જોડાયેલા હતા. ૧૯૮૪ થી ૧૯૯૦ દરમિયાન લોકસભાના મહાસચિવ તરીકેની તેમની સેવાઓ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી છે. સાતમી, આઠમી અને નવમી લોકસભાના સંચાલનમાં તેમણે જે કુશળતા દાખવી હતી, તે આજે પણ સંસદીય વ્યવહારના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક ઉદાહરણ છે. તેમણે પોતાની કારકિર્દીમાં ૧૦૦ થી વધુ પુસ્તકો અને ૫૦૦ થી વધુ સંશોધન પત્રો લખીને કાયદાકીય ક્ષેત્રમાં અપ્રતિમ જ્ઞાનનો ભંડાર છોડ્યો છે.

બંધારણથી લઈને 'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી' સુધીનો સફર

તેમના જીવનના અંતિમ પડાવમાં પણ તેઓ સક્રિય રહ્યા હતા. બંધારણની કામગીરીની સમીક્ષા માટેના રાષ્ટ્રીય આયોગના સભ્ય તરીકે તેમણે જે સંપાદકીય અને મુસદ્દા સમિતિઓનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, તે દેશના બંધારણીય માળખાને આધુનિક બનાવવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતા. એટલું જ નહીં, વર્તમાન સમયના સૌથી ચર્ચિત વિષય "એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી" પર વિચાર કરતી ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિમાં પણ તેમનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. ભારતીય રાષ્ટ્રીય બાર એસોસિએશન (INBA) ના પ્રમુખ અને ભારત સરકારના માનદ બંધારણીય સલાહકાર તરીકે તેમણે જે સેવાઓ આપી, તે ભારતીય ન્યાયતંત્ર અને વહીવટીતંત્ર માટે દિશાસૂચક બની રહી છે.

એક વિદ્વાન, એક યુગદ્રષ્ટા

ડૉ. સુભાષ કશ્યપનું જવું એ માત્ર એક વ્યક્તિનું અવસાન નથી, પરંતુ ભારતીય સંસદીય જ્ઞાનની એક આખી લાઇબ્રેરીનું ખોવાઈ જવું છે. જટિલ બંધારણીય મુદ્દાઓને અત્યંત સરળ અને તાર્કિક ભાષામાં સમજાવવાની તેમની કળા તેમને સામાન્ય માણસથી લઈને રાજકારણીઓ સુધીના સૌના પ્રિય બનાવતી હતી. લોકશાહી મૂલ્યોને જાળવી રાખવા માટેનું તેમનું સમર્પણ આવનારી પેઢીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણાનો સ્ત્રોત બની રહેશે.

આજે દેશ એક એવા દીવાને ગુમાવી રહ્યો છે, જેણે દાયકાઓ સુધી ભારતીય લોકશાહીના માર્ગને સતત પ્રકાશિત રાખ્યો હતો. તેમના નિધનથી ભારતીય જાહેર જીવનમાં જે શૂન્યાવકાશ સર્જાયો છે, તેને ભરવો લગભગ અશક્ય છે.