નવી દિલ્‍હી તા.૧૦: જ્‍યારે અમેરિકન બજારો ઘટે છે, ત્‍યારે આપણે પણ તુટીએ છીએ... આ સમજી શકાય તેવું છે. પરંતુ જ્‍યારે અમેરિકન બજારો વધે છે, ત્‍યારે પણ ભારતીય બજારમાં ઘટાડો વ્‍યક્‍તિને વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે. સમાચાર બજાર માટે સારા હોય કે ખરાબ, બંને પરિસ્‍થિતિઓમાં ઘટાડો અનિવાર્ય લાગે છે. છેલ્‍લા ૧૦ મહિનાથી આપણા શેરબજારમાં આવું જ થઈ રહ્યું છે.

બજેટનો દિવસ યાદ કરો, જ્‍યારે સ્‍થાનિક અને વિદેશી રોકાણકારો, બધાની નજર સરકાર પર હતી. બજારમાં ફરી તેજી આવશે, પરંતુ આશાઓ પૂરી ન થઈ. તેના બદલે, ફયુચર્સ અને ઓપ્‍શન્‍સ ટ્રેડ્‍સ પર સિક્‍યોરિટીઝ ટ્રાન્‍ઝેક્‍શન ટેક્‍સ (STT) વધારવામાં આવ્‍યો હતો, જે નિર્ણયે તે દિવસે બજારને ચકનાચૂર કરી દીધું. શું STT વધારો એક સમજદાર પગલું હતું? શું વર્તમાન પરિસ્‍થિતિમાં તે ગેરવાજબી લાગે છે?

તે પછી પણ, ઘણીવાર એવું લાગતું હતું કે સરકાર શેરબજારને સ્‍થિર કરવા માટે કંઈક કરશે, પરંતુ સમય પસાર થતાં, તે આશાઓ પણ અદ્રશ્‍ય થઈ ગઈ. આ વર્ષના માર્ચમાં જ્‍યારે બજારમાં મોટો ઘટાડો થયો, ત્‍યારે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે જણાવ્‍યું હતું કે સરકાર ઉદ્યોગ નિષ્‍ણાતો સાથે ચર્ચા કરી રહી છે. આનાથી રોકાણકારોમાં આશા જાગી છે કે તેમને મૂડી લાભ કર અથવા લ્‍વ્‍વ્‍ પર રાહત મળી શકે છે. કમનસીબે, તે મુદ્દો પણ પડતો મૂકવામાં આવ્‍યો. ત્‍યારબાદ, મોંઘા ક્રૂડ તેલ અને સતત નબળા પડતા ભારતીય ચલણએ સમગ્ર રમતને બગાડી નાખી.

બધા જાણે છે કે બજાર કેમ ઘટી રહ્યું છે, સરકાર પણ જાણે છે. તેનું એક જ કારણ છે, પરંતુ એક મહત્‍વપૂર્ણ કારણ છેઃ વિદેશી રોકાણકારોનું વેચાણ. વિદેશી રોકાણકારો દરરોજ ભારતીય બજારમાંથી આડેધડ પૈસા ઉપાડી રહ્યા છે. ૨૦૨૬ માં અત્‍યાર સુધીમાં, વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય શેરબજારમાંથી રૂા.૪ લાખ કરોડથી વધુ પૈસા ઉપાડી લીધા છે. આ એક એવો આંકડો છે જે રોકાણકારો માટે ચિતાજનક છે. છેલ્‍લા નવ દિવસમાં, વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય બજારમાંથી લગભગ રુા.૬૦,૦૦૦ કરોડ પાછા ખેંચી લીધા છે.

જો વિદેશી રોકાણકારોની ઉદાસીનતા વચ્‍ચે આપણું બજાર કોઈક રીતે પોતાનું સ્‍થાન જાળવી રહ્યું છે, તો તે સ્‍થાનિક રિટેલ રોકાણકારોના નોંધપાત્ર યોગદાનને આભારી છે, જે છેલ્‍લા કેટલાક વર્ષોમાં એક શક્‍તિ તરીકે ઉભરી આવ્‍યા છે. સામાન્‍ય ભારતીયોએ સીધા ઇક્‍વિટી બજારો અને મ્‍યુચ્‍યુઅલ ફંડ્‍સ દ્વારા બજારમાં જે વિશ્વાસ મૂક્‍યો છે તેનાથી સૂચકાંકોને મોટા ક્રેશથી બચવામાં મદદ મળી છે. જો કે, કઠોર વાસ્‍તવિકતા એ છે કે વર્તમાન પરિસ્‍થિતિમાં, વિદેશી રોકાણકારો વિના લાંબા સમય સુધી ભારતીય શેરબજારને ટકાવી રાખવું મુશ્‍કેલ છે. આનાથી સરકારની જવાબદારી વધે છે.

સરકારે અસરકારક પગલાં લેવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને વિદેશી રોકાણકારો દ્વારા થતી બેદરકારીને રોકવા માટે. વિદેશી રોકાણકારોને દોષ આપવાથી કોઈ ફાયદો થશે નહીં. છેવટે, વિદેશી રોકાણકારો ત્‍યાં રોકાણ કરે છે જ્‍યાં તેમને વધુ સારું જોખમ-થી-પુરસ્‍કાર ગુણોત્તર અને મજબૂત વળતરની વધુ સંભાવના દેખાય છે. તેઓ હવે ભારતીય બજારને પહેલા જેટલું આકર્ષક કેમ નથી લાગતું? આ મૂળભૂત પ્રશ્નનો જવાબ આપવાની જરૂર છે, અને તેનો ઉકેલ શોધવો જ જોઇએ. આ ગંભીર પરિસ્‍થિતિ પ્રત્‍યે આંખ આડા કાન કરવાથી પરિસ્‍થિતિ સુધરશે નહીં, પરંતુ તેને વધુ ખરાબ થવાની શક્‍યતા છે. ભારતીય શેરબજારનો મુખ્‍ય સૂચકાંક નિફટી તેની ટોચથી ૧૫્રુ થી વધુ નીચે ગયો છે. આ આંકડો રોકાણકારોના પોર્ટફોલિયોને બરબાદ કરવા માટે પૂરતો છે.

નિષ્‍ણાંતો માને છે કે ભારતીય બજારમાં જટિલતાઓ અને કર ફાંદાઓથી વિદેશી રોકાણકારો નિરાશ અને હતાશ છે. ભારતમાં લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ (LTCG) ૧૨.૫% અને ટૂંકા ગાળાના મૂડી લાભ (STCG) ૨૦% છે, જે FII ને નુકસાન પહોંચાડે છે. વધુમાં, F&O પર વધેલા STT વિદેશી ભંડોળના માર્જિનને વધુ ઘટાડે છે. નબળો રૂપિયો મુશ્‍કેલીઓમાં વધારો કરી રહ્યો છે.

જો શેરબજાર સ્‍થિર રહે અથવા થોડો ઘટે અને રૂપિયો ઝડપથી ઘટે, તો વિદેશી રોકાણકારોને ડોલરના સંદર્ભમાં સીધા નુકસાન એટલે કે નકારાત્‍મક વળતરનો ભય રહે છે. વાસ્‍તવિકતા એ છે કે જ્‍યાં સુધી રૂપિયો સ્‍થિર ન થાય ત્‍યાં સુધી, વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાં મોટી ખરીદી કરવામાં અનિચ્‍છા રાખશે. દરમિયાન, યુએસમાં ઊંચા વ્‍યાજ દરો અને યુએસ બોન્‍ડ યીલ્‍ડમાં વધારો વિદેશી રોકાણકારોને કોઈપણ જોખમ વિના ડોલરના સંદર્ભમાં ૫્રુ થી વધુ વળતર મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. તેથી, નબળા રૂપિયા સાથે ઉભરતા બજારોના જોખમી ઇક્‍વિટી બજારોમાં રોકાણ કરવું નફાકારક લાગતું નથી.

બજારની ઉથલપાથલ વચ્‍ચે, હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છેઃ સરકાર વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ જીતવા માટે જરૂરી પગલાં લેવામાં કેમ વિલંબ કરી રહી છે? પ્રથમ, સરકારે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી પાછા ખેંચી રહ્યા છે તેના મુખ્‍ય કારણોની તપાસ કરવી જોઈએ. તેમની વાસ્‍તવિક સમસ્‍યાઓ શું છે? શું LTCG દરો તેમને પરેશાન કરી રહ્યા છે, અથવા F&O પર વધેલા STT અને બાયબેક પર બદલાયેલા કર નિયમો તેમના વળતરને ઘટાડી રહ્યા છે? કર માળખાને ઘટાડીને અથવા હળવા કરીને તેમને ક્‍યાં રોકી શકાય તે અંગે તાત્‍કાલિક નીતિગત નિર્ણયો લેવા જોઈએ.

બીજી બાજુ, જો આજે છૂટક રોકાણકારો બજારના પ્રેરક બળ તરીકે ઉભરી આવ્‍યા છે, તો તેમને આટલી અનિﾍતિતામાં કેમ છોડી દેવામાં આવી રહ્યા છે? છેલ્‍લા બે વર્ષથી, બજાર એક સાંકડી શ્રેણીમાં ફસાયેલું છે અને સતત નીચે તરફ સરકી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, તમામ મોરચે કરનો બોજ નાના રોકાણકારોના નફાને દબાવી રહ્યો છે.

હવે, છૂટક રોકાણકારો પણ આ ઘટાડાથી ખૂબ જ દુઃખી છે. તેમણે દેશના અર્થતંત્રમાં વિશ્વાસ રાખીને, તેમના મહેનતના પૈસા અને બચત બજારમાં રોકાણ કરી છે. હવે, જ્‍યારે બજાર અનિﾍતિતાના વાતાવરણનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્‍યારે સરકાર પર આશાઓ ટકેલી છે, અને હવે સમય નક્કર પગલાં લેવાની પણ માંગ કરે છે. કરવેરાથી લઈને અન્‍ય સુધારાઓ સુધી, સમીક્ષાઓ નહીં, નિર્ણયો લેવા જોઈએ. જો હવે કોઈ મોટા પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો છૂટક રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ ઘટવા લાગશે, જે ભારતીય નાણાકીય બજારના માળખા માટે મોટો ફટકો સાબિત થશે.