નવી દિલ્હી: ભારતમાં પ્રથમ વખત અત્યંત સખત અને જીવલેણ માનવામાં આવતા 'પેરટ બોર્નાવાયરસ ૪' (PaBV-4) ની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. મનીકંટ્રોલ ડોટ કોમના અહેવાલ અનુસાર, વૈજ્ઞાનિકોએ આ વાયરસને સફળતાપૂર્વક ઓળખી કાઢીને તેનું જિનેટિકલ કેરેક્ટરાઇઝેશન (જનીન વર્ગીકરણ) પણ પૂર્ણ કર્યું છે. પક્ષીઓના સ્વાસ્થ્ય સંશોધન ક્ષેત્રે આ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત ગણાઈ રહી છે. આ ઘાતક વાયરસ પિંજરામાં રાખવામાં આવતા પાલતુ પોપટ, વિદેશી પ્રજાતિના પક્ષીઓ અને લુપ્ત થવાના આરે ઉભેલી પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ માટે મોટું સંકટ લાવી શકે છે, જેના કારણે પક્ષી પ્રેમીઓ, બ્રીડર્સ (ઉછેર કેન્દ્રો) અને વન્યજીવ સંરક્ષણવાદીઓમાં ભારે ચિંતા વ્યાપી ગઈ છે. સંશોધકોના મતે, આ વાયરસ વિશ્વભરમાં પિંજરામાં રખાતા પોપટોમાં ગંભીર બીમારીઓ અને અચાનક થતા મૃત્યુ માટે જવાબદાર હોવાથી દેશમાં પક્ષીઓના રોગો પર કડક દેખરેખ રાખવાની તાતી જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.

 શું છે પેરટ બોર્નાવાયરસ ૪ અને તેના ગંભીર લક્ષણો?

પેરટ બોર્નાવાયરસ ૪ (PaBV-4) એ એવા વાયરસના જૂથમાંથી આવે છે જે ખાસ કરીને 'સિટાસીન' (psittacine) પ્રજાતિના પક્ષીઓને સંક્રમિત કરે છે. આ પ્રજાતિમાં સામાન્ય પોપટ, સુગા (parakeets), મેકાવ (macaws), કાકાતુઆ (cockatoos), કોકાટીલ, બજરીગર (લવબર્ડ્સ) અને તમામ પ્રકારના લવબર્ડ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ વાયરસ પક્ષીઓમાં મુખ્યત્વે 'પ્રોવેન્ટ્રિક્યુલર ડિલેટેશન ડિસીઝ' (PDD) નામની ગંભીર બીમારી પેદા કરે છે. આ એક અત્યંત ખતરનાક ન્યુરોલોજીકલ (ચેતાતંત્ર) અને પાચનતંત્રને લગતી વિકૃતિ છે, જે પક્ષીઓની ખોરાક પચાવવાની ક્ષમતાને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી નાખે છે. આ વાયરસથી સંક્રમિત પક્ષીઓમાં ઝડપથી વજન ઘટવું, ખાધેલો ખોરાક બહાર કાઢી નાખવો (વોમિટિંગ), શારીરિક સંકલન ગુમાવવું, અતિશય નબળાઈ આવવી અને તેમના સામાન્ય વર્તનમાં મોટા ફેરફારો થવા જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં આ ચેપ પક્ષીઓ માટે ૧૦૦ ટકા જીવલેણ સાબિત થાય છે.

 ભારતના એવિકલ્ચર ઉદ્યોગ અને સંરક્ષણ કાર્યક્રમો માટે મોટો પડકાર:

ભારતમાં આ વાયરસની એન્ટ્રી માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી, પરંતુ દેશના ઝડપથી વિકસી રહેલા પક્ષીપાલન (aviculture) ઉદ્યોગ માટે એક મોટો ખતરો છે, જ્યાં વિદેશી પોપટોનો ઉછેર અને વેપાર મોટા પાયે થાય છે. નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે આ વાયરસ પિંજરામાં રાખેલા પક્ષીઓમાં ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે, તેથી તેની વહેલી ઓળખ અને કડક સ્વચ્છતા જાળવવી અનિવાર્ય છે. આ સ્થિતિમાં પક્ષી ઉછેર કેન્દ્રો (બ્રીડિંગ સેન્ટર્સ), પક્ષી બચાવ કેન્દ્રો અને પક્ષીઘરોમાં સંક્રમણ અટકાવવા માટે મજબૂત બાયોસિક્યોરિટી પગલાં લેવા પડશે. આ ઉપરાંત, જોખમમાં મુકાયેલી પોપટની પ્રજાતિઓ માટે ચાલતા સંરક્ષણ કાર્યક્રમો પર પણ આની માઠી અસર પડી શકે છે, કારણ કે જો આ વાયરસ અજાણતા ફેલાઈ જાય તો કૃત્રિમ ઉછેર અને પક્ષીઓના પુનર્વસનના સરકારી પ્રયાસો મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.

 પક્ષી માલિકો અને બ્રીડર્સ માટે સંશોધકોની મહત્વની માર્ગદર્શિકા:

વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ શોધ પક્ષીઓની નિયમિત આરોગ્ય તપાસ, પશુચિકિત્સકની સલાહ અને જવાબદારીપૂર્વક પક્ષી સંચાલન કરવાની યાદ અપાવે છે. વાયરસના ફેલાવાને રોકવા માટે નીચે મુજબના સાવચેતીના પગલાં લેવા અપીલ કરાઈ છે:

  ક્વોરેન્ટાઇન પ્રક્રિયા: બજારમાંથી લાવવામાં આવેલા કોઈપણ નવા પક્ષીને સીધા જૂના પક્ષીઓ સાથે રાખવાને બદલે અમુક દિવસો સુધી અલગ (ક્વોરેન્ટાઇન) રાખવું જોઈએ.

  સ્વચ્છતા અને જાળવણી: પક્ષીઓના પાંજરા અને આસપાસના વિસ્તારને નિયમિત જંતુમુક્ત અને સ્વચ્છ રાખવા જરૂરી છે.

  ત્વરિત સારવાર: જો કોઈ પક્ષીમાં અસામાન્ય લક્ષણો કે નબળાઈ દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર તુરંત જ પક્ષીઓના નિષ્ણાત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

હાલ પૂરતું દેશમાં આ વાયરસનો કોઈ મોટો આઉટબ્રેક (વ્યાપક રોગચાળો) જોવા મળ્યો નથી, પરંતુ આ પ્રથમ કેસે વન્યજીવ સત્તાવાળાઓ અને પશુચિકિત્સકોને ભવિષ્યની સુરક્ષા માટે મોટો ડેટા પૂરો પાડ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકો આશા રાખી રહ્યા છે કે આ નવીનતમ શોધથી ભારતમાં એવિયન (પક્ષીજન્ય) રોગચાળાની દેખરેખ સિસ્ટમ વધુ મજબૂત બનશે અને સંકલિત વન્યજીવ વ્યુહરચના દ્વારા પક્ષી સૃષ્ટિને સુરક્ષિત કરી શકાશે.