નવી દિલ્હી: ભારતના મીડિયા અને મનોરંજન ક્ષેત્રમાંથી એક અત્યંત આઘાતજનક અને ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. દેશના સૌથી મોટા મીડિયા હાઉસ પૈકીના એક, એચટી મીડિયા લિમિટેડ (HT Media) અને તેની પેટાકંપનીઓએ ભારતના મુખ્ય મેટ્રો શહેરોમાં પોતાના પ્રખ્યાત એફએમ રેડિયો સ્ટેશનોના લાઇસન્સ સરકારને પરત સોંપવાનો મોટો નિર્ણય લીધો છે. કંપની દ્વારા સ્ટોક એક્સચેન્જને આપવામાં આવેલી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, આગામી ૧૫ જૂન, ૨૦૨૬ થી મુંબઈમાં 'રેડિયો નશા ૯૧.૯ એફએમ', દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગ્લોરમાં 'રેડિયો વન ૯૪.૩ એફએમ' તેમજ ચેન્નાઈમાં 'ફીવર ૯૧.૯ એફએમ' ની કામગીરી સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે.

એચટી મીડિયાનો આ નિર્ણય સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે ડિજિટલ ક્રાંતિ અને સ્પોટાઇફ (Spotify) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય ઓડિયો જાયન્ટ્સના જમાનામાં, ભારતનો પરંપરાગત એફએમ રેડિયો ઉદ્યોગ સરકારની ખામીયુક્ત નીતિઓ અને ઉદાસીનતાને કારણે મરણપથારીએ આવી ગયો છે. અગાઉ ટીવી ટુડે નેટવર્કે પણ પોતાના રેડિયો સ્ટેશનો બંધ કર્યા હતા, જ્યારે 'બિગ એફએમ' નાદારીના તબક્કામાંથી પસાર થઈ ચૂક્યું છે.

આવકના ૪૦ ટકા સરકારી ફીમાં સાફ, રેડિયો ઓપરેટરો કંગાળ

ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના મતે, આ કોઈ સામાન્ય કોર્પોરેટ પુનર્ગઠન નથી પરંતુ રેડિયો ક્ષેત્રની આર્થિક બરબાદીની ચેતવણી છે. વર્ષ ૨૦૧૫ ની હરાજી દરમિયાન ભારે અછત બતાવીને કથિત રીતે આસમાની કિંમતો (જેમ કે દિલ્હી માટે રૂ. ૧૬૯ કરોડ) વસૂલવામાં આવી હતી. આજે રેડિયો ઓપરેટરોની કુલ કમાણીના ૪૦ ટકા જેટલો હિસ્સો માત્ર સરકારી ટેક્સ અને ફી (૧૮% GST, વાર્ષિક લાઇસન્સ ફી, સ્પેક્ટ્રમ અને ટાવર ચાર્જ) ચૂકવવામાં જ જતો રહે છે. ભારતના રેડિયો ઓપરેટર્સના સંગઠન (AROI) ના આંકડા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ્યારે ભારતનો એકંદર મીડિયા ઉદ્યોગ ૯ ટકા વધ્યો, ત્યારે રેડિયોની આવક ૭ ટકા ઘટીને માત્ર રૂ. ૨૩ અબજ રહી ગઈ હતી. જાહેરાત બજારમાં પણ રેડિયોનો હિસ્સો ૩.૪ ટકાથી ઘટીને માત્ર ૧.૧ ટકા થઈ ગયો છે.

સ્માર્ટફોન કંપનીઓની મનમાની અને સમાચાર પર પ્રતિબંધ નડ્યો

રેડિયો સ્ટેશનો ડૂબવાનું બીજું મુખ્ય કારણ એ છે કે આજના ૯૦ ટકા સ્માર્ટફોનમાંથી ઇન-બિલ્ટ એફએમ રેડિયો રીસીવર ચિપ કાઢી નાખવામાં આવી છે અથવા નિષ્ક્રિય કરી દેવાઈ છે. જેના કારણે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના શ્રોતાઓને પેઇડ ઇન્ટરનેટ ડેટા વાપરીને રેડિયો સાંભળવો પડે છે. આ ઉપરાંત, ભારત વિશ્વની એકમાત્ર એવી મોટી લોકશાહી છે જ્યાં ખાનગી એફએમ રેડિયો પર સ્વતંત્ર સમાચાર અને વર્તમાન બાબતો (News & Current Affairs) ના પ્રસારણ પર સખત પ્રતિબંધ છે.

અસ્તિત્વ બચાવવા AROI ની સરકાર સમક્ષ ૪ મુખ્ય માંગણીઓ:

૧. સ્વતંત્ર સમાચારની મંજૂરી: ગ્લોબલ મ્યુઝિક એપ્સ સામે ટકી રહેવા માટે એફએમ રેડિયોને હાઇપરલોકલ સમાચાર અને પ્રાદેશિક નાગરિક માહિતી પ્રસારિત કરવાની તાત્કાલિક છૂટ આપવામાં આવે.

૨. ટેક્સમાં રાહત (GST ઘટાડો): અન્ય મીડિયા સેક્ટર્સની જેમ રેડિયો પરનો GST ૧૮ ટકાથી ઘટાડીને ૫ ટકા કરવામાં આવે, જેથી ઉદ્યોગને વાર્ષિક રૂ. ૧૫૦ કરોડનો વધારાનો બોજ ન વેઠવો પડે.

૩. ૪% AGR મોડેલ અને ઓટોમેટિક એક્સટેન્શન: વર્ષ ૨૦૩૦ માં સમાપ્ત થતા ફેઝ-૩ ના લાઇસન્સ માટે નવી હરાજી પ્રક્રિયા કર્યા વિના, ૪ ટકા એડજસ્ટેડ ગ્રોસ રેવન્યુ (AGR) ના આધારે આગામી ૨૫ વર્ષ માટે લાઇસન્સ આપોઆપ લંબાવી દેવામાં આવે.

૪. મોબાઇલ પર એફએમ ફરજિયાત: કેન્દ્રીય આઈટી મંત્રાલય દ્વારા તમામ સ્માર્ટફોન ઉત્પાદકો માટે ઇન-બિલ્ટ એફએમ રીસીવર એક્ટિવ રાખવાનું કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત બનાવવામાં આવે.

જે માધ્યમનો ઉપયોગ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પોતાના લોકપ્રિય કાર્યક્રમ 'મન કી બાત' માટે ઓક્ટોબર ૨૦૧૪ થી સતત કરતા આવ્યા છે, તે સામાન્ય માણસના મફત મનોરંજનના સાધન પ્રત્યે સરકારી તંત્રની આવી ઉદાસીનતા ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. જો આ ૪ મુદ્દાના સુધારા પર સરકારે તાત્કાલિક અમલ ન કર્યો, તો આગામી દિવસોમાં દેશભરમાં હજારો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નોકરીઓ જોખમમાં મુકાશે તે નક્કી છે.