નવી દિલ્‍હી,તા.૧૯: સાયબર ગુનેગારો એટલા અઠંગ બની ગયા છે કે તેઓ ફક્‍ત સામાન્‍ય લોકોને જ નહીં પરંતુ અગ્રણી રાજકારણીઓ અને ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનોના પરિવારોને પણ નિશાન બનાવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં, ભૂતપૂર્વ ભારતીય વડા પ્રધાન ઇન્‍દ્ર કુમાર ગુજરાલના પુત્ર અને રાજ્‍યસભાના ભૂતપૂર્વ સાંસદ નરેશ ગુજરાલ સાથે સંકળાયેલી એક સનસનાટીભરી સાયબર છેતરપિડી પ્રકાશમાં આવી છે.

તેમના નામ અને ફોટાનો ઉપયોગ કરીને, છેતરપિડી કરનારાઓએ તેમની કંપનીના ચીફ ફાઇનાન્‍શિયલ ઓફિસર (CFO) સાથે છેતરપિડી કરી, જેમણે શંકા વિના કરોડો રૂપિયા ટ્રાન્‍સફર કર્યા. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ ખતરનાક કૌભાંડ શું છે અને તમે તેનાથી પોતાને કેવી રીતે બચાવી શકો છો.

આ સમગ્ર ઘટના દિલ્‍હીના ઓખલા વિસ્‍તારમાં બની હતી, જ્‍યાં નરેશ ગુજરાલ એક મોટી કાપડ અને ચામડાની પ્રોડક્‍ટ્‍સ બનાવતી કંપનીના માલિક છે. ૧૨ જૂનના રોજ, કંપનીના CFO, શુભમ સિહને WhatsApp પર એક સંદેશ મળ્‍યો. આ સંદેશમાં નરેશ ગુજરાલનો પ્રોફાઇલ ફોટો (DP) પણ શામેલ હતો. નરેશ ગુજરાલ તરીકે ઓળખાતા છેતરપિડી કરનારે તાત્‍કાલિક કામનો ઢોંગ કર્યો અને કહ્યું કે તેને તાત્‍કાલિક RTGS દ્વારા બેંક ખાતામાં પૈસા ટ્રાન્‍સફર કરવાની જરૂર છે. સીએફઓએ, નંબર ચકાસ્‍યા વિના અથવા ફોન પર પોતાના બોસ સાથે વાત કર્યા વિના, છેતરપિડી કરનારના પ્રોફાઇલ ફોટોના આધારે તેના પર વિશ્વાસ કર્યો. તેણે ચાર અલગ-અલગ વ્‍યવહારો દ્વારા કુલ રૂ.૭.૬૮ કરોડ છેતરપિડી કરનારના ખાતામાં ટ્રાન્‍સફર કર્યા. થોડા દિવસો પછી, જ્‍યારે નરેશ ગુજરાલના પરિવારને આ વાતની જાણ થઈ, ત્‍યારે તેઓ આટલી મોટી છેતરપિડી શોધીને ચોંકી ગયા.

આ પ્રકારની છેતરપિડીને સાયબર ભાષામાં સીઈઓ છેતરપિડી અથવા બોસ નકલ કૌભાંડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કિસ્‍સામાં, છેતરપિડી કરનારાઓ પહેલા ઇન્‍ટરનેટ અથવા સોશિયલ મીડિયા પરથી કોઈ મોટી કંપનીના માલિક, ડિરેક્‍ટર અથવા પ્રભાવશાળી વ્‍યક્‍તિ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવે છે. પછી તેઓ કાં તો તે વ્‍યક્‍તિનું વોટ્‍સએપ એકાઉન્‍ટ હેક કરે છે અથવા અજાણ્‍યા નંબર પર તે વ્‍યક્‍તિના ફોટાનો ઉપયોગ કરીને નકલી પ્રોફાઇલ બનાવે છે. આ પછી, કંપનીના કર્મચારીઓ કે જેમને ભંડોળ ટ્રાન્‍સફર કરવાનો અધિકાર છે તેમને નિશાન બનાવવામાં આવે છે. છેતરપિડી કરનારાઓ તેમના સંદેશાઓમાં ખૂબ વ્‍યસ્‍ત હોવાનો ડોળ કરે છે જેથી કર્મચારીઓ તેમને ફોન ન કરે, અને તેઓ કાર્યને તાત્‍કાલિક ગણાવીને તેમના પર દબાણ કરે છે જેથી કર્મચારી પાસે વિચારવાનો સમય ન હોય.

આવી છેતરપિડીથી બચવા માટે, કંપનીઓ અને વ્‍યક્‍તિઓ બંનેએ કડક સુરક્ષા નિયમો અપનાવવા જોઈએ. પહેલો નિયમ એ છે કે કોઈ ઉચ્‍ચ કક્ષાનો અધિકારી કે નજીકના સંબંધી WhatsApp કે અન્‍ય કોઈપણ એપ પર ગમે તેટલા પૈસા માંગે, ક્‍યારેય ફક્‍ત ટેક્‍સ્‍ટ મેસેજ કે પ્રોફાઇલ ફોટોના આધારે પૈસા ટ્રાન્‍સફર ન કરો. પૈસા મોકલતા પહેલા, હંમેશા નિયમિત ફોન કોલ કે વિડીયો કોલથી પુષ્ટિ કરો. કંપનીઓએ તેમની ઓફિસમાં એક કડક નાણાકીય નીતિ સ્‍થાપિત કરવી જોઈએ કે ચોક્કસ રકમથી વધુ ટ્રાન્‍સફર લેખિત ઓર્ડર કે ડબલ વેરિફિકેશન વિના કરવામાં આવશે નહીં. વધુમાં, કોઈપણ તમારા એકાઉન્‍ટને હેક ન કરે તે માટે હંમેશા તમારા સોશિયલ મીડિયા અને WhatsApp એકાઉન્‍ટ પર ટુ-સ્‍ટેપ વેરિફિકેશન સક્ષમ કરો.

નરેશ ગુજરાલના કેસમાં સારા સમાચાર એ છે કે તેમને ખબર પડી કે તેમની સાથે છેતરપિડી થઈ છે, તેમણે તાત્‍કાલિક નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્‍પલાઈન નંબર ૧૯૩૦ પર ફરિયાદ નોંધાવી. દિલ્‍હી પોલીસના સ્‍પેશિયલ સાયબર ક્રાઈમ યુનિટ (IFSO) એ તાત્‍કાલિક કાર્યવાહી કરી અને વિવિધ બેંકોમાં કૌભાંડમાં ફસાયેલી રકમના આશરે રૂ.૪.૨૮ કરોડ (રૂ.૭.૬૮ કરોડના આશરે ૭૦%) સ્‍થગિત કરી દીધા. નરેશ ગુજરાલે પોતે એક સંદેશ જારી કર્યો છે કે જો કોઈ સાયબર છેતરપિડીનો ભોગ બને છે, તો તેમણે સમય બગાડવો જોઈએ નહીં અને શરૂઆતના ગોલ્‍ડન અવર્સ (પહેલા થોડા કલાકો) માં પોલીસને જાણ કરવી જોઈએ. તમે જેટલી વહેલી તકે ૧૯૩૦ પર કોલ કરો છો અથવા સાયબર ક્રાઈમ વેબસાઇટ પર ફરિયાદ નોંધાવો છો, તેટલી જ તમારા પૈસા પાછા મળવાની શક્‍યતા વધારે છે.