શ્રીહરિકોટા, તા.૨૯: ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) તેના સ્વદેશી અને સ્વતંત્ર 'NavIC' (નાવિક) પ્રાદેશિક નેવિગેશન નેટવર્કને ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરવા માટે એક અત્યંત મહત્વકાંક્ષી મિશન હાથ ધરી રહી છે. આવનારી ૧૫ થી ૨૦ ઓક્ટોબરની વચ્ચે શ્રીહરિકોટાથી GSLV રોકેટ દ્વારા NVS-03 ઉપગ્રહને અંતરીક્ષમાં રવાના કરવામાં આવશે. અગાઉના NVS-02 મિશનમાં સર્જાયેલી તાંત્રિક ખામી બાદ, આ નવું મિશન ભારત માટે માત્ર એક સાધારણ ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ નથી પરંતુ દેશની સુરક્ષા અને ત્રિ-પરિમાણીય (3D) પોઝિશનિંગ ક્ષમતા માટે 'ગ્રાઉન્ડ બ્રેકિંગ' સાબિત થવાનું છે.

ચોથા ઉપગ્રહનું ગણિત અને ૩D નેવિગેશનનું મહત્વ

કોઈપણ મિસાઈલ, ફાઈટર જેટ કે યુદ્ધજહાજને પોતાની ચોક્કસ સ્થિતિ અને સમય (PNT - Position, Navigation, and Timing) જાણવા માટે અંતરીક્ષમાં ઓછામાં ઓછા ૪ ઉપગ્રહોના સિગ્નલની જરૂર પડે છે. હાલમાં અવકાશમાં ભારતના ૩ ઉપગ્રહો કાર્યરત છે, જેનાથી સમય તો મળે છે પરંતુ ચોક્કસ ૩D સ્થાન (ઉત્તર-દક્ષિણ, પૂર્વ-પશ્ચિમ અને ઊંચાઈ) નક્કી કરવા માટે ચોથા 'અવાજ' એટલે કે ચોથા સેટેલાઇટની જરૂર છે. NVS-03 લોન્ચ થતાં જ ભારત દેશની સરહદો અને તેની બહાર ૧,૫૦૦ કિલોમીટર સુધી સંપૂર્ણ રીતે સ્વતંત્ર પોઝિશનિંગ મેળવી શકશે.

કારગિલ યુદ્ધનો કડવો પાઠ અને 'NavIC' નો જન્મ

૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન જ્યારે ભારતીય સેના બરફીલી પર્વતમાળાઓ પર લડી રહી હતી, ત્યારે ઘૂસણખોરોની ચોક્કસ સ્થિતિ જાણવા ભારતે અન્ય દેશ પાસે GPS મદદ માગી હતી, પરંતુ તે નકારી કાઢવામાં આવી હતી. જે મદદ એન ટાણે પાછી ખેંચી શકાય તેના પર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નિર્ભર ન રાખી શકાય — તે પાઠમાંથી NavIC (અગાઉનું IRNSS) અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આ સિસ્ટમ આધુનિક શસ્ત્રો, મિસાઈલ ગાઈડન્સ અને સેનાની હિલચાલ માટે અન્ય દેશોની દયા પર નિર્ભર રહ્યા વગર કામ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.

ખામીમાંથી શીખીને નવી ઊંચાઈ તરફ ISRO ની કૂચ

અગાઉ ૨૯ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ના રોજ લોન્ચ કરાયેલ NVS-02 ઉપગ્રહ એક નાના 'પાયરો વાલ્વ'ના જોડાણમાં 'લૂઝ કોન્ટેક્ટ'ના કારણે તેની નિર્ધારિત કક્ષા સુધી પહોંચી શક્યો નહોતો. પરંતુ ISROના વૈજ્ઞાનિકોએ આ નિષ્ફળતામાંથી પાઠ ભણીને NVS-03 સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર કરી દીધો છે, જ્યારે NVS-04 અને NVS-05 પર પણ ઝડપથી કામ ચાલી રહ્યું છે. ઓક્ટોબરમાં આ લોન્ચિંગ સફળ થતાં જ ભારતીય સશસ્ત્ર દળો પાસે ફરીથી પોતાનું ૧૦૦% સુરક્ષિત અને એન્ક્રિપ્ટેડ નેવિગેશન નેટવર્ક ઉપલબ્ધ હશે.