મોસ્કો :વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકારણ અને ટેકનોલોજીના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત વિસ્ફોટક અને ગંભીર કટોકટી સર્જાઈ છે. એલોન મસ્કની પ્રખ્યાત સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સેવા 'સ્ટારલિંક' (Starlink) ને લઈને રશિયાએ અત્યંત કડક અને જીવસાઇન ચેતવણી જારી કરી છે. રશિયાએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચીમકી આપી છે કે જો સ્ટારલિંક નેટવર્કનો ઉપયોગ રશિયાની મુખ્ય ભૂમિ પર સૈન્ય હુમલાઓ કે ઘૂસણખોરી માટે કરવામાં આવશે, તો આ સેટેલાઇટ્સને રશિયન સૈન્ય દ્વારા સીધા અને ખતમ કરી નાખવાના લક્ષ્ય (Targets) તરીકે જોવામાં આવશે. આ ચેતવણી માત્ર ટેકનિકલ કે ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટીનો વિવાદ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને મહાયુદ્ધ તરફ દોરી જતી અત્યંત ગંભીર ઘટના છે.

વર્તમાન યુક્રેન યુદ્ધના ભીષણ માહોલમાં સ્ટારલિંક નેટવર્ક માત્ર વ્યાપારી સેવા ન રહેતા યુક્રેનની યુદ્ધકાલીન સંચાર પ્રણાલીની કરોડરજ્જુ બની ગયું છે. યુદ્ધના મેદાન પર ડ્રોન ઓપરેશન્સ, મિસાઈલ ગાઈડન્સ, સૈન્ય કમાન્ડ નેટવર્ક્સ અને રિયલ-ટાઇમ ગુપ્તચર માહિતીના આદાન-પ્રદાન માટે આ સેટેલાઇટ સેવા નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આ જ કારણ છે કે રશિયા હવે સ્ટારલિંકને તટસ્થ નાગરિક માળખા તરીકે નહીં, પરંતુ એક સક્રિય અને જોખમી સૈન્ય સહાયક (Strategic Military Enabler) તરીકે ગણી રહ્યું છે. રશિયાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને સુરક્ષા પરિષદના ઉપપ્રમુખ દિમિત્રી મેદવેદેવે અગાઉ જ આક્રમક ચેતવણી ઉચ્ચારી હતી કે રશિયાની અવકાશી અને સેટેલાઇટ ક્ષમતાઓને નબળી પાડવાના કોઈપણ પ્રયાસો વૈશ્વિક સ્તરે પૂર્ણ કક્ષાના અંતરિક્ષ યુદ્ધ (Full-Scale Space War) ને નોતરૂ આપી શકે છે.

આ સંઘર્ષે સમગ્ર વિશ્વ સમક્ષ એક ભયાનક સત્ય ઉજાગર કર્યું છે કે આધુનિક યુદ્ધોમાં વાણિજ્યિક (Commercial) સેટેલાઇટ નેટવર્ક્સ પણ કેવી રીતે વિનાશક વ્યૂહાત્મક હથિયાર બની જાય છે. જે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સામાન્ય જનજીવન અને ઇન્ટરનેટ માટે થાય છે, તેનો દુરુપયોગ યુદ્ધના મેદાનમાં લાખો લોકોના જીવ લેવા માટે થઈ રહ્યો છે. આ સ્થિતિ વિશ્વભરના દેશો માટે એક ગંભીર નબળાઈ ઊભી કરે છે, કારણ કે સેટેલાઇટ નેટવર્ક પર જેનું નિયંત્રણ હોય, તે ગમે ત્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષાને ઠપ કરી શકે છે.

ભારત માટે આ ગંભીર કટોકટીમાંથી શીખવા જેવો મોટો પાઠ:
આ વૈશ્વિક તણાવ અને સ્પેસ વૉરના જોખમો વચ્ચે ભારત માટે આ એક ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે ભારત જેવા સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રોએ ક્યારેય પણ પોતાની નિર્ણાયક ડિજિટલ અને વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા માટે વિદેશી કંપનીઓ અથવા અન્ય દેશોના નેટવર્ક પર આંખ બંધ કરીને નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ.

વિદેશી સેટેલાઇટ બ્રોડબેન્ડ સેવાઓ દેશના દુર્ગમ વિસ્તારો કે ટાપુઓ માટે ઉપયોગી હોઈ શકે, પરંતુ જો રાષ્ટ્રીય કટોકટી કે યુદ્ધના સમયે ભૌગોલિક-રાજકીય દબાણો હેઠળ આ સેવાઓ અચાનક બંધ કરી દેવામાં આવે, તો દેશની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. યુક્રેન સંઘર્ષે દુનિયાને બતાવી દીધું છે કે ક્ષણભરની રણનીતિક નિર્ણયોને કારણે કનેક્ટિવિટી છીનવાઈ શકે છે.

આવા ગંભીર સુરક્ષા જોખમોથી બચવા માટે ભારત પાસે સાર્વભૌમ રેડન્ડન્સી (Sovereign Redundancy) હોવી અનિવાર્ય છે. આ માટે દેશે પોતાના સ્વદેશી સેટેલાઇટ નક્ષત્રો (Domestic Satellite Constellations), અત્યંત સુરક્ષિત એન્ક્રિપ્ટેડ કોમ્યુનિકેશન્સ, સ્વદેશી ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનો અને કટોકટીના સમયે બાહ્ય હસ્તક્ષેપ વગર સ્વતંત્ર રીતે ઓપરેટ કરવાની સંપૂર્ણ તકનીકી ક્ષમતા વિકસાવવી જ પડશે, જેથી કોઈપણ વૈશ્વિક કટોકટીમાં દેશની અખંડિતતા અને સુરક્ષા અક્ષુણ્ણ રહે.