નવી દિલ્હી : બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને શીત યુદ્ધ (Cold War) ના અંત પછી જે વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને આપણે 'સ્થિર' માનતા હતા, તે નિશ્ચિતતાનો હવે અંત આવી ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ હાલમાં એક અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન અને અનિશ્ચિતતાના દોરમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. ભૂતપૂર્વ રાજદૂત રાજીવ ડોગરાના સનસનાટીપૂર્ણ પુસ્તક 'હાઉ નેશન્સ ફેઇલ એન્ડ ધ અનમેકિંગ ઓફ અમેરિકા'સ વર્લ્ડ' ના અંશો અનુસાર, વિશ્વને સંતુલિત રાખવાનો અમેરિકાનો એકહથ્થુ દાવો હવે નબળો પડી રહ્યો છે. અમેરિકન પ્રભુત્વ સામે ચીનનો ઉદય એક મોટા પડકાર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, પરંતુ ચીનનો અંતિમ ખેલ (End Game) હજુ પણ રહસ્યના પડદા પાછળ છે કે તે નવી વ્યવસ્થા ઈચ્છે છે કે માત્ર પોતાના હિતો સાધવા વર્તમાન નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માંગે છે.

બીજી તરફ, વર્ષોથી હાંસિયામાં ધકેલાયેલું 'ગ્લોબલ સાઉથ' (વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશોનું સંગઠન) હવે જાગૃત થઈ રહ્યું છે. ભૂતકાળના અન્યાય અને પશ્ચિમી દેશોના સુપ્રિમેસીના માળખાને તોડીને પૂર્વ એશિયાના દેશો હવે વૈશ્વિક ભવિષ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે.

નવી દુનિયાના મંથનમાં ભારતની ભૂમિકા અને શાણપણ

આ બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે ભારત આ નવી દુનિયામાં ક્યાં ફિટ થશે? રાજીવ ડોગરાના મતે, ભારતની પ્રગતિની ધીમી ગતિથી કેટલાક લોકો અધીરા થઈ શકે છે, પરંતુ ભારત પાસે જે છે તે અત્યંત વિશેષ અને અજોડ છે. ભારતે ટેકનોલોજીની અંધાધૂંધ ગતિમાં તણાયા વગર, પોતાની સમૃદ્ધ પરંપરાઓને જાળવી રાખીને નવીનતાને સ્વીકારવાનું શાણપણ દર્શાવ્યું છે.

વિચાર-વિમર્શની સંસ્કૃતિ: જ્યાં પશ્ચિમી દેશો ઉતાવળમાં કટોકટી વહોરી લે છે, ત્યાં ભારત પરિવર્તનના ભારણને ટાળવા માટે ભૂતકાળ અને વર્તમાન વચ્ચે સતત સંવાદ જાળવી રાખે છે. વિશાળ વૈશ્વિક મંચને પણ હવે આવી જ ઉન્માદ વગરની બૌદ્ધિક ઉર્જાની જરૂર છે.

વાદ (Isms) નો અંત અને ભવિષ્યની મહાસત્તાઓ

વર્તમાન સમયની વિડંબના એ છે કે પશ્ચિમી જગત હજુ પણ આ પરિવર્તનની તાકીદને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. વર્ષ ૨૦૦૮ ની આર્થિક કટોકટી પહેલાં મૂડીવાદ (Capitalism) નો અંત વિચારવો અશક્ય હતો, પરંતુ આજે તેનો સ્વાદ ફીકો પડી ગયો છે. સામ્યવાદ (Communism) પોતાની સમયસીમા વટાવી ચૂક્યો છે અને ઉદારવાદ (Liberalism) પણ લથડતી સ્થિતિમાં છે. દુનિયા સામે અત્યારે કોઈ નવો વૈચારિક 'વાદ' દેખાતો નથી.

અમેરિકા, પશ્ચિમ યુરોપ અને જાપાન જેવા જૂના સાથીદારો પાસે હવે વૈશ્વિક સમસ્યાઓ ઉકેલવાના સંસાધનો ખૂટી રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં આવતીકાલની મહાસત્તાઓને નવા ભાગીદારોની જરૂર પડશે અને તે સ્થાન ભારત, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવી ઉભરતી શક્તિઓ લેશે. આ નવી વ્યવસ્થામાં સાર્વભૌમત્વને સર્વોચ્ચ સન્માન મળશે અને અમેરિકા કે ચીનમાંથી કોઈ એકના નિયમો આખી દુનિયા પર થોપી શકાશે નહીં. જોકે, યુએનએસસી (UNSC) માં બેઠેલા ફ્રાન્સ અને યુકે જેવા દેશો પોતાની ખુરશી ગુમાવવાના ડરે આ પરિવર્તનનો પ્રતિકાર કરી રહ્યા છે, જ્યારે પાકિસ્તાન, કેન્યા અને ઇજિપ્ત જેવા દેશો નેતા બનવાની હોડમાં ઝઘડી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યની સ્થિરતા સામે એક મોટો પડકાર છે.