મુંબઈ, તા.૦૩: બોલિવૂડ અભિનેત્રી શ્રદ્ધા કપૂરની આગામી બહુચર્ચિત ફિલ્મ 'ઈથા' (Itha) ને કારણે મહારાષ્ટ્રનું પરંપરાગત અને વિશ્વપ્રસિદ્ધ લોકનૃત્ય 'લાવણી' (Lavani) હાલમાં સમગ્ર દેશમાં ભારે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. આ ફિલ્મમાં શ્રદ્ધા કપૂર 'તમાશા ક્વીન' તરીકે ઓળખાતા પ્રખ્યાત લાવણી નૃત્યાંગના વિઠાબાઈ નારાયણગાંવકરની બાયોપિક ભજવી રહી છે, જેમાં તેનો પરંપરાગત લુક પ્રેક્ષકોના દિલ જીતી રહ્યો છે. લાવણી એ માત્ર એક નૃત્ય નથી, પરંતુ મહારાષ્ટ્રના લોકજીવન, સંસ્કૃતિ અને ઈતિહાસનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. 'લાવણી' શબ્દનો ઉદ્ભવ સંસ્કૃત શબ્દ 'લાવણ્ય' પરથી થયો છે, જેનો અર્થ 'અતિ સુંદર' થાય છે, અને આ નૃત્ય કલા ખરેખર પોતાના નામ સાથે સંપૂર્ણ ન્યાય કરે છે.
લાવણી નૃત્યનો ઇતિહાસ ગૌરવશાળી મરાઠા સામ્રાજ્યના સુવર્ણકાળ સાથે સીધો જોડાયેલો છે. ઇતિહાસકારોના મતે, આ કલાનો ઉદ્ભવ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો અને પેશ્વા બાજીરાવ બીજાના શાસનકાળ દરમિયાન તેને ભારે રાજવી આશ્રય મળ્યો હતો. એ જમાનામાં લાંબા યુદ્ધો લડીને થાકેલા મરાઠા સૈનિકોના મનોરંજન અને તેમનો ઉત્સાહ વધારવા માટે છાવણીઓમાં લાવણીનું આયોજન કરવામાં આવતું હતું. શરૂઆતમાં આ નૃત્ય ફક્ત રાજવી પરિવારો અને સૈનિકો સમક્ષ જ પેશ થતું હતું. પરંતુ પેશ્વાઈના પતન બાદ, આ કલા સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચી અને મહારાષ્ટ્રના વિચરતા લોક રંગભૂમિ એટલે કે 'તમાશા' (Tamasha) ના નાટકોનો એક મુખ્ય હિસ્સો બની ગઈ.
ઘૂંઘરુના ઝણકાર અને ચહેરાના ભાવનું અદભુત મિશ્રણ
લાવણી નૃત્ય એ ઢોલકના તેજસ્વી ધબકારા અને તબલાના તીવ્ર લય પર કરવામાં આવતી ખૂબ જ ઝડપી નૃત્ય શૈલી છે. આ નૃત્યમાં મુખ્યત્વે બે પ્રવાહો જોવા મળે છે: પ્રથમ 'શ્રૃંગારી લાવણી', જેમાં પ્રેમ, સુંદરતા, મિલન અને વિરહની લાગણીઓ પ્રદર્શિત થાય છે; અને દ્વિતીય 'નિર્ગુણી લાવણી', જેમાં દાર્શનિક વિચારો, ભક્તિ અને આધ્યાત્મિક પાસાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. લાવણીમાં નર્તકોના ચહેરાના હાવભાવ અને આંખોની ભાષા (Eye Expressions) સૌથી મહત્વની ગણાય છે. કલાકારો કોઈપણ શબ્દ બોલ્યા વિના માત્ર પોતાની આંખોના પલકારા અને ચેષ્ટાઓથી જ આખી વાર્તા પ્રેક્ષકો સમક્ષ આબેહૂબ જીવંત કરી દે છે.
૯ યાર્ડની 'નવવારી' સાડી અને મરાઠી શણગાર
આ લોકનૃત્ય જેટલું મોહક છે, તેટલો જ તેનો પોશાક અને શણગાર પણ ભવ્ય હોય છે. લાવણી નૃત્યાંગનાઓ ખાસ પ્રકારની મહારાષ્ટ્રીયન 'નવવારી' (Navvari) સાડી પહેરે છે, જે સામાન્ય સાડીઓ કરતાં વધુ એટલે કે ૯ યાર્ડ લાંબી હોય છે. આ સાડીને મધ્યમાં કાછડી મારીને પુરુષોની ધોતીની જેમ પગની વચ્ચેથી પાછળ ખોસવામાં આવે છે, જેથી નર્તકો સ્ટેજ પર ખૂબ જ ઝડપથી પગની હલનચલન અને ગતિશીલ નૃત્ય સ્ટેપ્સ સરળતાથી કરી શકે.
પોશાકની સાથે પરંપરાગત ઘરેણાં લાવણીના લુકમાં ચાર ચાંદ લગાવે છે. આ નૃત્ય માટે કલાકારો ગળામાં સોનાનો ખાસ હાર 'ઠુશી', કાનમાં ભારે બુટ્ટી, કમરબંધ, કપાળ પર અર્ધચંદ્રાકાર કે મોટી ગોળ મરાઠી બિંદી અને નાકમાં મોતીની ખાસ નથણી (વીંટી) ધારણ કરે છે. છેલ્લે, વાળનો સુંદર અંબોડો (બન) વાળીને તેને સુગંધિત મોગરાના ગજરાથી સજાવવામાં આવે છે. પગમાં પહેરેલા ભારે ઘૂંઘરુ જ્યારે ઢોલકના તાલ સાથે સુમેળ સાધે છે, ત્યારે થતો અદભુત નાદ રસીકોને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે.