નવી દિલ્‍હી,તા.૦૨: કર નિયમોનું વધુ સારી રીતે પાલન સુનિﾍતિ કરવા માટે, ગુડ્‍સ એન્‍ડ સર્વિસીસ ટેક્‍સ (GST) અધિકારીઓ ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૭ થી એક પાયલોટ પ્રોજેક્‍ટ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. આ પહેલ હેઠળ, દુકાનો અને વ્‍યવસાયો દ્વારા સામાન્‍ય છૂટક ગ્રાહકોને જારી કરાયેલા ઇન્‍વોઇસની વિગતો ઇલેક્‍ટ્રોનિક રીતે રેકોર્ડ કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્‍ટ પસંદગીના વ્‍યવસાય ક્ષેત્રોને લાગુ પડશે,

આ પગલાથી કર અધિકારીઓ એવા ક્ષેત્રોમાં મોટી સંખ્‍યામાં છૂટક વ્‍યવહારોની વિગતો મેળવી શકશે જ્‍યાં કરચોરીની શક્‍યતા વધુ છે. આનાથી મૂલ્‍યાંકન કરવામાં મદદ મળશે કે વ્‍યવસાયો તેમના વેચાણની સચોટ જાણ કરી રહ્યા છે અને GST ની યોગ્‍ય રકમ ચૂકવી રહ્યા છે કે નહીં.

હાલમાં, રૂ.૫ કરોડથી વધુ વાર્ષિક વેચાણ ધરાવતા વ્‍યવસાયોએ સરકાર દ્વારા નિયુક્‍ત પોર્ટલ પર અન્‍ય વ્‍યવસાયોને જારી કરાયેલા ઇન્‍વોઇસ ઇલેક્‍ટ્રોનિક રીતે રેકોર્ડ કરવા જરૂરી છે. જો કે, કેટલીક છૂટ ઉપલબ્‍ધ છે.

આ સિસ્‍ટમને 'ઈ-ઈનવોઈસિગ' કહેવામાં આવે છે. હવે તેનો વ્‍યાપ વિસ્‍તારીને અંતિમ ગ્રાહકો સુધી વેચાણનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. કર પાલન વધારવા તરફ આ એક મહત્‍વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે.

હાલમાં, વ્‍યવસાયો ઞ્‍લ્‍વ્‍ રિટર્નમાં તેમના કુલ વેચાણની જાણ કરે છે અને દરેક છૂટક વ્‍યવહારની વિગતો અલગથી આપવાની જરૂર નથી. એક અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે છૂટક વ્‍યવહારો માટે ઈ-ઈનવોઈસિગ ફરજિયાત બનાવવાથી કર અધિકારીઓ વ્‍યક્‍તિગત બિલને વ્‍યવસાયો દ્વારા તેમના ટેક્‍સ રિટર્નમાં જાહેર કરાયેલા વેચાણ સાથે મેચ કરી શકશે.

સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૪ માં તેની ૫૪મી બેઠકમાં, GST કાઉન્‍સિલે પસંદગીના પ્રદેશો અને રાજ્‍યોમાં ગ્રાહક બિલના ઇલેક્‍ટ્રોનિક રેકોર્ડિગનું સ્‍વૈચ્‍છિક પરીક્ષણ કરવાની ભલામણ કરી હતી.

કાઉન્‍સિલની બેઠકના જાહેરમાં ઉપલબ્‍ધ મિનિટ્‍સ સૂચવે છે કે શરૂઆતમાં તેને સ્‍વૈચ્‍છિક ધોરણે લાગુ કરવાનો વિચાર છે અને પછીથી કરચોરીની સંભાવના ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં તેને ફરજિયાત બનાવવાનો છે. બેઠકમાં રેસ્‍ટોરાંનો સમાવેશ એવા ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવ્‍યો હતો જ્‍યાં છૂટક ઈ-ઈનવોઈસિગ લાગુ કરી શકાય છે.

કાઉન્‍સિલે છૂટક ક્ષેત્રમાં આ સિસ્‍ટમના સંભવિત ફાયદાઓને પણ સ્‍વીકાર્યા, જેમાં સુધારેલ કર પાલન, કાગળના બિલ ટાળવાથી પર્યાવરણીય લાભો અને ખર્ચમાં ઘટાડોનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રાહકોને તેમના મોબાઇલ ફોન પર ઈ-ઈનવોઈસ પ્રાપ્ત થશે. અધિકારીઓએ જણાવ્‍યું હતું કે સરકાર હવે આ પાયલોટ પ્રોજેક્‍ટને વિસ્‍તૃત કરવા માટે ઉત્‍સુક છે.

અમે ૨૩ ઓક્‍ટોબરના રોજ નાણા મંત્રાલયને આ વાર્તા પર ટિપ્‍પણી માટે ઇમેઇલ કર્યો હતો, પરંતુ લખતી વખતે કોઈ જવાબ મળ્‍યો ન હતો.

અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે હાલમાં, બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને નોન-બેંકિગ નાણાકીય સંસ્‍થાઓ (NBFCs) ને અન્‍ય વ્‍યવસાયો સાથેના વ્‍યવહારો માટે ઇ-ઇન્‍વોઇસિગથી મુક્‍તિ આપવામાં આવી છે. જો કે, કેન્‍દ્ર અને રાજ્‍ય સરકારો આ સંસ્‍થાઓના વ્‍યવસાયિક વ્‍યવહારોને પણ આ જરૂરિયાતને આધીન બનાવવાનું વિચારી રહી છે.

નામ ન આપવાની શરતે બોલતા અન્‍ય એક અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે રિટેલ બિલને ઇલેક્‍ટ્રોનિકલી રેકોર્ડ કરવાનો વિચાર ઘણા વર્ષોથી ચર્ચામાં છે. જો કે, દરરોજ થતા મોટી સંખ્‍યામાં નાના-મૂલ્‍યના વ્‍યવહારોને પ્રક્રિયા કરવાના પડકારને કારણે તેનો અમલ વિલંબિત થયો હતો.

અધિકારીએ ઉમેર્યું હતું કે આટલી મોટી માત્રામાં ડેટા સ્‍ટોર કરવા અને પ્રક્રિયા કરવા માટે નોંધપાત્ર સર્વર ક્ષમતાની જરૂર પડશે. અગાઉની તકનીકી સિસ્‍ટમો આટલા મોટા જથ્‍થાને હેન્‍ડલ કરવા માટે તૈયાર નહોતી.

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે રિટેલ સ્‍તરે ઇ-ઇન્‍વોઇસિગ વિદેશી પ્રવાસીઓને પણ ફાયદો પહોંચાડી શકે છે. તેઓ પરત ફર્યા પછી ભારતમાં કરેલી ખરીદી પર ચૂકવવામાં આવેલા GST માટે રિફંડ મેળવી શકશે, કારણ કે કસ્‍ટમ અધિકારીઓ સરળતાથી કર ચુકવણી ચકાસી શકશે.

અન્‍ય એક સરકારી અધિકારીએ જણાવ્‍યું હતું કે GST સિસ્‍ટમના ટેકનિકલ માળખાનું સંચાલન કરતા GST નેટવર્ક (GSTN) એ ૨૦૨૫ માં ઇન્‍ફોસિસને સાત વર્ષનો નવો કરાર આપ્‍યો હતો. મૂળ કરાર અગાઉ તેની પ્રારંભિક પાંચ વર્ષની મુદત પૂરી થયા પછી લંબાવવામાં આવ્‍યો હતો.

અધિકારીઓ માને છે કે નવા કરારમાં ડેટા સ્‍ટોરેજ અને પ્રોસેસિગ ક્ષમતાઓમાં વધારો ધ્‍યાનમાં લેવામાં આવ્‍યો છે. તેમણે જણાવ્‍યું હતું કે બિલ વિગતોને એક સામાન્‍ય સિસ્‍ટમમાં સંગ્રહિત કરવાથી પાલન ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. આનાથી વિવિધ વિગતો અને મેન્‍યુઅલ ચકાસણી પર આધાર રાખવાને બદલે વધુ કાર્યક્ષમ બિલ સમાધાન અને ઓડિટિગ શક્‍ય બનશે.

અધિકારીઓના મતે, રીઅલ-ટાઇમ ડિજિટલ રેકોર્ડ્‍સ (ટાઇમસ્‍ટેમ્‍પ સાથે) પણ પારદર્શિતા વધારી શકે છે અને બિલમાં અનુગામી ફેરફારો શોધવાનું સરળ બનાવી શકે છે.

સરકાર બ્રાઝિલ અને ચિલી જેવા દેશોમાં ઈ-ઇનવોઇસિગ સિસ્‍ટમ્‍સનો પણ અભ્‍યાસ કરી રહી છે. અધિકારીઓએ નોંધ્‍યું હતું કે આ બે દેશોમાં લાંબા સમયથી ઇલેક્‍ટ્રોનિક બિલનો ઉપયોગ વ્‍યવસાય અને ગ્રાહક વ્‍યવહારો માટે કરવામાં આવે છે.

નિષ્‍ણાતો કહે છે કે રિટેલ ક્ષેત્રમાં ઈ-ઈનવોઈસિગની અસર વ્‍યાપક હોઈ શકે છે. ભ્‍રૂઘ્‍ ઈન્‍ડિયાના પાર્ટનર પ્રશાંત અગ્રવાલે જણાવ્‍યું હતું કે, સરકાર એવા ગ્રાહકોને પ્રોત્‍સાહિત કરવા માટે ઈ-ઈનવોઈસિગનો ઉપયોગ કરી શકે છે જેઓ તેમની ખરીદી માટે માન્‍ય GST-અનુપાલન બિલની માંગ કરે છે. આનાથી અસંગઠિત ક્ષેત્રને સંગઠિત ક્ષેત્ર તરફ આગળ વધવા માટે પ્રોત્‍સાહિત કરવામાં આવશે.

નિષ્‍ણાતોએ નાણાકીય ક્ષેત્ર માટે B2B ઈ-ઈનવોઈસિગમાંથી સંભવિત મુક્‍તિ પાછી ખેંચવાના પ્રસ્‍તાવનું પણ સ્‍વાગત કર્યું. EY ઈન્‍ડિયાના ટેક્‍સ પાર્ટનર દિવ્‍યેશ લાપસીવાલાએ જણાવ્‍યું હતું કે બેંકિગ, NBFC અને વીમા જેવા ક્ષેત્રોમાં ઈ-ઈનવોઈસિગ લાગુ કરવાથી અર્થતંત્રમાં તમામ B2B વ્‍યવહારો તેના દાયરામાં આવશે.

તેમણે કહ્યું, આ ક્ષેત્રોના ગ્રાહકોને પણ આનો લાભ મળશે. જો કે, આ ક્ષેત્રોને અનુકૂલન માટે પૂરતો સમય આપવો જરૂરી રહેશે, કારણ કે અહીં B2B વ્‍યવહારોની સંખ્‍યા ખૂબ વધારે છે, અને ઘણી સંસ્‍થાઓ તેમની ચોક્કસ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બિલિગ સિસ્‍ટમનો ઉપયોગ કરે છે.

લાપ્‍સીવાલાએ કહ્યું, એકંદરે, આ એક સકારાત્‍મક પરિવર્તન છે, અને GST નીતિ વિભાગ આ સિસ્‍ટમને સફળ બનાવવા માટે પ્રાદેશિક સંગઠનો સાથે કામ કરી શકે છે.

નાંગિયા ગ્‍લોબલના એક્‍ઝિક્‍યુટિવ ડિરેક્‍ટર (પરોક્ષ કર) શિવકુમાર રામજીએ જણાવ્‍યું હતું કે બેંકો અને NBFC દરરોજ લાખો નાના-ફી વ્‍યવહારો પર પ્રક્રિયા કરે છે. તેમણે કહ્યું, B2C (વ્‍યવસાય-થી-ખરીદનાર) પાયલોટ પ્રોજેક્‍ટને સંગઠિત છૂટક, ઈ-કોમર્સ, ઝડપી વાણિજ્‍ય અને ઓનલાઈન ગેમિગ જેવા ટેકનોલોજી-સંચાલિત ક્ષેત્રો સુધી મર્યાદિત કરવો, અને પ્રથમ નાણાકીય સંસ્‍થાઓને B2B સિસ્‍ટમમાં રજૂ કરવી, એક વ્‍યવહારુ અભિગમ છે.