નવી દિલ્‍હી,તા.૯: આજે, ભારત એક મોટા પરિવર્તન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. મહિલાઓ હવે ઘર ચલાવવા સુધી મર્યાદિત નથી; તેના બદલે, તેઓ દરેક ક્ષેત્રમાં આગળ વધી રહી છે, દેશની આર્થિક શક્‍તિને મજબૂત બનાવી રહી છે. ૧.૪ અબજની વસ્‍તી ધરાવતા ભારતમાં, માતૃ અર્થતંત્ર એક મુખ્‍ય આર્થિક શક્‍તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ઘર અને કૌટુંબિક જવાબદારીઓની સાથે, મહિલાઓ ફેશન, ઓનલાઈન વેચાણ, ડિજિટલ સેવાઓ, સ્‍ટાર્ટઅપ્‍સ અને નાના વ્‍યવસાયોમાં પણ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે.

માતૃ દિવસ નિમિત્તે, આ પરિવર્તન ફક્‍ત મહિલાઓની વધતી ભાગીદારીની વાર્તા નથી, પરંતુ એક નવી માનસિકતાનો સંકેત પણ છે, જ્‍યાં મહિલાઓ દેશના અર્થતંત્રને આકાર આપવામાં મહત્‍વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આજે, લાખો મહિલાઓ તેમના કૌશલ્‍યને વ્‍યવસાયમાં પરિવર્તિત કરી રહી છે, જે આત્‍મનિર્ભર ભારતની છબીને મજબૂત બનાવી રહી છે.

પીરિયડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) મુજબ, મહિલા કામદાર વસ્‍તી ગુણોત્તર (WPR) ૨૦૧૭-૧૮ માં ૨૨% થી વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૪૦.૩% થવાનો અંદાજ છે. મહિલા બેરોજગારી દર, જે ૨૦૧૭-૧૮ માં ૫.૬% હતો, તે ૨૦૨૩-૨૪ માં ઘટીને ૩.૨% થવાનો અંદાજ છે. ગ્રામીણ ભારતમાં મહિલાઓની ભાગીદારી સૌથી ઝડપથી વધી છે. ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં મહિલાઓના રોજગારમાં ૯૬% વધારો જોવા મળ્‍યો છે, જ્‍યારે શહેરી વિસ્‍તારોમાં ૪૩% વધારો જોવા મળ્‍યો છે.

અહેવાલો અનુસાર, મહિલા સ્‍નાતકોની રોજગારક્ષમતા ૨૦૧૩ માં ૪૨% થી વધીને ૨૦૨૪ માં ૪૭.૫૩% થશે. અનુસ્‍નાતક શિક્ષણ અને તેથી વધુ શિક્ષણ ધરાવતી મહિલાઓનો રોજગાર દર ૨૦૧૭-૧૮ માં ૩૪.૫% થી વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૪૦% થયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે મહિલાઓ હવે દેશની આર્થિક પ્રગતિમાં પહેલા કરતા વધુ યોગદાન આપી રહી છે.

EPFO ના ડેટા અનુસાર, છેલ્‍લા સાત વર્ષમાં ૧૫.૬ મિલિયન મહિલાઓ કાર્યબળમાં જોડાઈ છે. ઓગસ્‍ટ ૨૦૨૫ સુધીમાં, અસંગઠિત ક્ષેત્રની ૧૬૬.૯ મિલિયનથી વધુ મહિલા કામદારો ઈ-શ્રમ પોર્ટલ પર નોંધાયેલા છે, જેનાથી તેઓ વિવિધ સરકારી સામાજિક કલ્‍યાણ યોજનાઓનો લાભ મેળવી શકશે. PLFS અનુસાર, મહિલાઓના સ્‍વરોજગારમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ૨૦૧૭-૧૮માં આ આંકડો ૫૧.૯% હતો, જે ૨૦૨૩-૨૪માં વધીને ૬૭.૪% થશે.

મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને પ્રોત્‍સાહન આપવા માટે કેન્‍દ્ર અને રાજ્‍ય સરકારો અનેક યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહી છે. દેશભરમાં, ૧૫ મંત્રાલયોની ૭૦ કેન્‍દ્રીય યોજનાઓ અને ૪૦૦ થી વધુ રાજ્‍ય-સ્‍તરીય યોજનાઓ મહિલાઓને નાણાકીય સહાય અને તાલીમ પૂરી પાડે છે. છેલ્‍લા દાયકામાં જાતિ બજેટમાં ૪૨૯% નો વધારો થયો છે. તે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૩-૧૪માં રૂ.૦.૮૫ લાખ કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં રૂ.૪.૪૯ લાખ કરોડ થયું છે. આ દર્શાવે છે કે હવે ધ્‍યાન ફક્‍ત મહિલા વિકાસ પર જ નહીં, પરંતુ મહિલા-નેતૃત્‍વ વિકાસ પર પણ છે.

DPIIT સાથે નોંધાયેલા ૧.૫૪ લાખથી વધુ સ્‍ટાર્ટઅપ્‍સમાંથી, લગભગ ૫૦% મહિલા ડિરેક્‍ટરો છે. આનો અર્થ એ થાય કે ૭૪,૪૧૦ સ્‍ટાર્ટઅપ્‍સમાં મહિલાઓની ભાગીદારી છે. આજે, લગભગ ૨૦ મિલિયન મહિલાઓ લખપતિ દીદી બની છે. નમો ડ્રોન દીદી અને દીનદયાળ અંત્‍યોદય યોજના (NRLM) જેવી યોજનાઓ મહિલાઓને નવી તકો અને સંસાધનો પૂરા પાડી રહી છે. પીએમ મુદ્રા યોજના હેઠળ મહિલાઓને કુલ લોનમાંથી ૬૮% લોન મળી છે. મહિલાઓને ૩૫૩.૮ મિલિયનથી વધુ લોન આપવામાં આવી છે, જે કુલ રૂ.૧૪.૭૨ લાખ કરોડ થાય છે. પીએમ સ્‍વાનિધિ યોજનાના લાભાર્થીઓમાં લગભગ ૪૪% મહિલાઓ છે.

મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત વ્‍યવસાયોનો હિસ્‍સો ૨૦૧૦-૧૧ માં ૧૭.૪% થી વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૨૬.૨% થયો છે. મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત પ્‍લ્‍પ્‍ચ્‍ ની સંખ્‍યા લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે, ૧૦ મિલિયનથી વધીને ૧૯.૨ મિલિયન થઈ ગઈ છે. આજે, મહિલાઓ ફક્‍ત કામ કરવા સુધી મર્યાદિત નથી; તેઓ પોતાના માટે રોજગાર પણ બનાવી રહી છે અને અન્‍ય લોકોને રોજગાર પણ આપી રહી છે.

કૃષિ ક્ષેત્રઃ ભારતમાં સૌથી વધુ મહિલાઓ કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. ગ્રામીણ મહિલાઓ ખેતી, ડેરી, પશુપાલન, મત્‍સ્‍યઉદ્યોગ અને ખાદ્ય પ્રક્રિયામાં મહત્‍વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ઉત્‍પાદન ક્ષેત્રઃ કાપડ, કપડાં, ઇલેક્‍ટ્રોનિક્‍સ, પેકેજિગ અને ખાદ્ય પ્રક્રિયા જેવા ઉદ્યોગોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ઝડપથી વધી રહી છે.

સેવા ક્ષેત્રઃ બેંકિગ, આરોગ્‍યસંભાળ, શિક્ષણ, હોટેલ ઉદ્યોગ, છૂટક, આઇટી અને ડિજિટલ પ્‍લેટફોર્મમાં મહિલાઓ મોટી સંખ્‍યામાં કામ કરી રહી છે.

સ્‍ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રઃ ફિનટેક, એડટેક, ફેશન, આરોગ્‍ય, સુંદરતા અને ખાદ્ય વ્‍યવસાયોમાં મહિલાઓ વધુને વધુ પોતાના સ્‍ટાર્ટઅપ્‍સ શરૂ કરી રહી છે.

સરકારી નોકરીઓઃ વહીવટ, સૈન્‍ય, પોલીસ, રેલ્‍વે, આરોગ્‍યસંભાળ અને સ્‍થાનિક સરકારમાં પણ મહિલાઓ મુખ્‍ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે. નારી શક્‍તિ વંદન કાયદા જેવી પહેલો મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવા પર ભાર મૂકે છે.