ઘણીવાર એવું બને છે કે દુનિયાના લાખો લોકોને કોઈ ઐતિહાસિક ઘટના કે વાત એકદમ સ્પષ્ટ રીતે યાદ હોય, પરંતુ વાસ્તવિક ઇતિહાસ તપાસીએ તો એવી કોઈ ઘટના ક્યારેય બની જ ન હોય! આધુનિક વિજ્ઞાન આ અત્યંત ચોંકાવનારી ઘટનાને 'મેન્ડેલા ઇફેક્ટ' કહે છે. સિમ્યુલેશન થિયરી માનતા વૈજ્ઞાનિકોનો દાવો છે કે આવું ત્યારે જ થાય છે જ્યારે આપણા બ્રહ્માંડના કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામમાં કોઈ નવો સુધારો (અપડેટ) કરવામાં આવે છે અથવા તો આપણે કોઈ બીજા સમાંતર બ્રહ્માંડમાં સરકી જઈએ છીએ.

'અકિલા' ના વાચક ભાઈઓ, બહેનો અને વડીલોનું 'રહસ્યલોક' ની આ અદભુત અને વિચારતા કરી મુકે તેવી સફરમાં ફરી એકવાર હાર્દિક સ્વાગત છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી આપણે જાણી રહ્યા છીએ કે આ આખું બ્રહ્માંડ કદાચ એક વિશાળ કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ એટલે કે 'સિમ્યુલેશન' છે. અત્યાર સુધી આપણે સમય અને જગ્યાના ભ્રમ વિશે વાતો કરી, પરંતુ આજે આપણે એવા રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવીશું જે સીધો તમારા પોતાના મગજ અને તમારી યાદશક્તિ સાથે જોડાયેલો છે.

શું તમારી સાથે ક્યારેય એવું બન્યું છે કે બાળપણની કોઈ ઘટના કે કોઈ પ્રખ્યાત ફિલ્મનો ડાયલોગ તમને અક્ષરશઃ યાદ હોય, તમે તેના પર શરત લગાવવા પણ તૈયાર હોવ, પણ જ્યારે તમે સાચી તપાસ કરો ત્યારે ખબર પડે કે એ ડાયલોગ કે એ ઘટના તો ઇતિહાસમાં ક્યારેય બની જ નથી? તમે કહેશો કે આ તો માત્ર યાદશક્તિની ભૂલ કહેવાય. પરંતુ, જો દુનિયાના લાખો અને કરોડો લોકોને એકસરખી જ ભૂલ થાય, એકસરખું જ ખોટું દ્રશ્ય યાદ હોય, તો શું તેને માત્ર ભૂલ કહી શકાય?

વિજ્ઞાનની ભાષામાં આ મનોવૈજ્ઞાનિક અને વૈશ્વિક રહસ્યને 'મેન્ડેલા ઇફેક્ટ' કહેવામાં આવે છે. આ નામ એટલા માટે પડ્યું કારણ કે દુનિયાના લાખો લોકોને એવું સ્પષ્ટ યાદ હતું કે દક્ષિણ આફ્રિકાના મહાન નેતા નેલ્સન મેન્ડેલાનું મૃત્યુ એંસીના દાયકામાં જેલમાં જ થઈ ગયું હતું. લોકોને તેમના અંતિમ સંસ્કાર ટીવી પર જોયાનું પણ યાદ હતું! પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે તેઓ જેલમાંથી બહાર આવ્યા, રાષ્ટ્રપતિ બન્યા અને વર્ષ બે હજાર તેર માં તેમનું અવસાન થયું. પ્રશ્ન એ છે કે લાખો લોકોના મગજમાં એકસરખી ખોટી યાદો ક્યાંથી આવી?

ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ અને સિમ્યુલેશન થિયરીના નિષ્ણાતો આનો અત્યંત ચોંકાવનારો ખુલાસો આપે છે. તેઓ માને છે કે આપણું બ્રહ્માંડ એકમાત્ર નથી. આવા અનંત સમાંતર બ્રહ્માંડ (પેરેલલ યુનિવર્સ) અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે એકબીજાની બિલકુલ નજીક એકસાથે ચાલી રહ્યા છે. ક્યારેક આ બ્રહ્માંડો વચ્ચેની અદ્રશ્ય દીવાલ પાતળી થઈ જાય છે અને બે વાસ્તવિકતાઓ એકબીજા સાથે ટકરાય છે. આ સમય દરમિયાન, આપણી ચેતના અજાણતા જ એક બ્રહ્માંડમાંથી બીજા બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશી જાય છે.

આ નવા બ્રહ્માંડમાં બધું જ આપણા જૂના બ્રહ્માંડ જેવું જ હોય છે, માત્ર અમુક નાની બાબતો કે ઇતિહાસ બદલાયેલો હોય છે. આપણું ભૌતિક શરીર આ નવી દુનિયા મુજબ ગોઠવાઈ જાય છે, પરંતુ આપણી અંદર રહેલી ચેતના (આત્મા) પાસે હજુ પણ જૂના બ્રહ્માંડની યાદો સચવાયેલી હોય છે. આથી જ આપણને જે યાદ હોય છે, તે આ દુનિયાના પુસ્તકો કે ઇતિહાસ સાથે મેળ ખાતું નથી.

બીજી એક અત્યંત લોકપ્રિય થિયરી 'સોફ્ટવેર અપડેટ' ની છે. જેમ આપણે મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટરમાં નવી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરીએ છીએ, ત્યારે જૂનો ડેટા ભૂંસાઈ જાય છે અને નવો આવી જાય છે. જો આપણી દુનિયા એક સિમ્યુલેશન હોય, તો તેને ચલાવનાર કોઈ ઉચ્ચ શક્તિ કદાચ ભૂતકાળના કોડિંગમાં ફેરફાર કરતી રહે છે. જ્યારે ભૂતકાળ બદલવામાં આવે છે, ત્યારે તમામ ભૌતિક પુરાવાઓ બદલાઈ જાય છે, પરંતુ આપણું મગજ, જે આ સિમ્યુલેશનની બહારની ચેતના સાથે જોડાયેલું છે, તે જૂના ડેટાને ભૂંસી શકતું નથી.

ટૂંકમાં કહીએ તો, આપણે જેને નક્કર વાસ્તવિકતા માનીએ છીએ, તે વારંવાર બદલાતી રહે છે. આપણું અસ્તિત્વ પાણીના વહેણ જેવું છે, જે સતત નવી શક્યતાઓ અને નવા બ્રહ્માંડોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. કદાચ કાલે સવારે તમે ઉઠો ત્યારે આ દુનિયા થોડીક અલગ હોય, બસ તમારી પાસે તેને પકડવા માટે અત્યંત સૂક્ષ્મ નજર હોવી જોઈએ!

 મેન્ડેલા ઇફેક્ટનું નામ કેવી રીતે પડ્યું?

જ્યારે વર્ષ બે હજાર દસ માં ઇન્ટરનેટ પર એક ચર્ચા શરૂ થઈ ત્યારે ખબર પડી કે લાખો અજાણ્યા લોકો એકસરખું માનતા હતા કે નેલ્સન મેન્ડેલાનું જેલમાં જ મૃત્યુ થયું હતું. કોઈ એક વ્યક્તિ ભૂલ કરી શકે, પણ અલગ અલગ દેશના લાખો લોકો એકસરખી ખોટી યાદ ધરાવતા હોય, તે ઘટનાએ વિજ્ઞાનીઓને પણ હચમચાવી દીધા. ત્યારથી આ રહસ્યને 'મેન્ડેલા ઇફેક્ટ' નામ અપાયું.

સમાંતર બ્રહ્માંડની થિયરી

આધુનિક ભૌતિકવિજ્ઞાન માને છે કે દરેક નિર્ણય સાથે એક નવું બ્રહ્માંડ સર્જાય છે. જો તમે આજે ચા પીવાની જગ્યાએ કોફી પીવાનું પસંદ કર્યું, તો એક સમાંતર બ્રહ્માંડ એવું પણ હશે જ્યાં તમે ચા જ પીધી હશે. મેન્ડેલા ઇફેક્ટ ત્યારે થાય છે જ્યારે આ બે અલગ અલગ રસ્તાઓ એકબીજામાં ભળી જાય છે અને જૂની યાદો નવી દુનિયામાં આવી જાય છે.

મગજમાં રહી ગયેલી કેશ મેમરી

જેમ કમ્પ્યુટરમાં કોઈ વેબસાઈટ બદલાઈ જાય છતાં જૂની માહિતી થોડો સમય 'કેશ મેમરી' માં સચવાયેલી રહે છે, બરાબર તેમ જ જ્યારે બ્રહ્માંડનું સર્વર આપણો ઇતિહાસ બદલે છે, ત્યારે ભૌતિક દુનિયા બદલાઈ જાય છે, પણ માનવ ચેતનાની 'કેશ મેમરી' માં જૂનો ઇતિહાસ અકબંધ રહી જાય છે.