હૈદરાબાદ,તા.૮: કહેવાય છે કે શોખ ખૂબ જ અગત્‍યની બાબત છે, પરંતુ જ્‍યારે આ શોખ તમાકુ માટે હોય, ત્‍યારે તે સ્‍વાસ્‍થ્‍ય માટે ખૂબ જોખમી સાબિત થાય છે. વર્લ્‍ડ હેલ્‍થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) અને IMARC ગ્રુપના જણાવ્‍યા અનુસાર, દેશમાં અંદાજે ૨૬.૭ કરોડ લોકો આ જીવલેણ આદતનો શિકાર છે અને વાર્ષિક ૮,૨૧,૦૦૦ ટન તમાકુનું સેવન કરે છે પછી ભલે તે ચાવીને હોય કે ધૂમ્રપાન દ્વારા.

૨૬% લોકો સિગારેટ કે બીડી પીવાના વ્‍યસની છે, જ્‍યારે ૭૪% લોકો ખૈની, ગુટખા અને ઝરદાનું સેવન કરવું પ્રતિષ્ઠાની બાબત માને છે. IMARC ગ્રુપના અંદાજ મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૪ સુધીમાં તમાકુનું બજાર ૯.૮૮ લાખ ટન સુધી પહોંચી જશે અને ૨૦૨૬-૨૦૩૪ના સમયગાળા દરમિયાન તેનો સંયુક્‍ત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) ૨.૦૮% રહેશે. ચ્‍વ્‍સ્‍ ભારતનાં આ અહેવાલમાં ચાલો જાણીએ કે, કયા રાજ્‍યમાં તમાકુનો વપરાશ સૌથી વધુ છે અને સરેરાશ વ્‍યક્‍તિ દર મહિને તમાકુ પાછળ કેટલો ખર્ચ કરે છે.

તમાકુ ચાવવામાં આવે કે, તેનું ધૂમ્રપાન કરવામાં આવે, તે કેન્‍સર, ફેફસાંના રોગો, હૃદયરોગ અને સ્‍ટ્રોક જેવા અનેક ગંભીર અને દીર્ઘકાલીન રોગોનું મુખ્‍ય કારણ માનવામાં આવે છે. દેશમાં દર વર્ષે લગભગ ૧૩.૫ લાખ લોકોના મોત માટે તમાકુ જવાબદાર છે. ભારત તમાકુનો વપરાશ અને ઉત્‍પાદન કરતો વિશ્વનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો દેશ છે; ચીન આ બંને શ્રેણીઓમાં પ્રથમ સ્‍થાને છે, જ્‍યારે બ્રાઝિલ ત્રીજા ક્રમે છે.

ચીન સિગારેટનો વિશ્વનો સૌથી મોટો ઉપભોક્‍તા દેશ પણ છે, જ્‍યાં વાર્ષિક આશરે ૨.૪ ટ્રિલિયન સિગારેટ પીવામાં આવે છે. આ આંકડો વિશ્વભરમાં વપરાતી કુલ સિગારેટના લગભગ ૫૦% જેટલો છે. ભારતમાં તમાકુની વિવિધ બનાવટો ખૂબ જ ઓછી કિમતે ઉપલબ્‍ધ છે, જેના કારણે તે વસ્‍તીના સૌથી ગરીબ વર્ગો માટે પણ સુલભ બની છે.

તમાકુના ઉત્‍પાદનો પર કેટલો ટેક્‍સ વસુલે છે સરકાર?

દેશમાં ૨૬ કરોડ લોકો તમાકુના વ્‍યસની

'ગ્‍લોબલ એડલ્‍ટ ટોબેકો સર્વે ઈન્‍ડિયા (GATS) ૨૦૧૬-૧૭' અનુસાર, દેશમાં આશરે ૨૬.૭ કરોડ પુખ્‍ત વયના લોકો (૧૫ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના) દરરોજ તમાકુનું સેવન કરે છે. દેશમાં પુરુષો અને મહિલાઓ વચ્‍ચે તમાકુના સેવનમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે; મહિલાઓની સરખામણીમાં પુરુષ વપરાશકર્તાઓની સંખ્‍યા અનેકગણી વધારે છે.

'ગ્‍લોબલ એડલ્‍ટ ટોબેકો સર્વે' (GATS) મુજબ, હાલમાં તમામ પુખ્‍ત વયના લોકોમાંથી ૨૬.૮% લોકો તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં ૪૨.૪% (૧૯.૮ કરોડ) પુરુષો અને ૧૪.૨% (૫.૩) મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં તમાકુના ઉપયોગના સૌથી સામાન્‍ય પ્રકારોમાં ખૈની, ગુટખા-પાન મસાલા અને તમાકુયુક્‍ત પાનનો સમાવેશ થાય છે. ધૂમ્રપાન દ્વારા લેવાતી તમાકુની બનાવટોમાં બીડી, સિગારેટ અને હુક્કાનો સમાવેશ થાય છે.

વિશ્વ આરોગ્‍ય સંસ્‍થા (WHO)ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, તમાકુ શરીરના લગભગ દરેક અંગને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેનાથી કેન્‍સર, હૃદયરોગ, સ્‍ટ્રોક, ફેફસાંના રોગો, પ્રજનન ક્ષમતામાં ઘટાડો, રોગપ્રતિકારક શક્‍તિ નબળી પડવી અને અકાળે મૃત્‍યુ જેવી સમસ્‍યાઓ થઈ શકે છે. નિકોટિન અત્‍યંત વ્‍યસનકારક અને હાનિકારક છે.

આ વાત ખાસ કરીને બાળકો, કિશોરો અને યુવાનો માટે સાચી છે, જેમનાં મગજનો વિકાસ હજુ થઈ રહ્યો છે. વિશ્વભરમાં તમાકુનો ઉપયોગ કરનારા લોકોની સંખ્‍યા ૧.૨ અબજ છે. તમાકુના કારણે દર વર્ષે વૈશ્વિક સ્‍તરે ૭૦ લાખથી વધુ લોકોના અકાળે મૃત્‍યુ થાય છે; જેમાં ૧૬ લાખથી વધુ એવા બિન-ધૂમ્રપાન કરનારાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે જેઓ 'સેકન્‍ડ-હેન્‍ડ સ્‍મોક' (અન્‍યના ધૂમ્રપાનના સંપર્કમાં આવવા)નો ભોગ બને છે.

દેશની કુલ પુખ્‍ત વયની વસ્‍તીના ૨૮.૬% લોકો તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં ૪૨.૪% પુરુષો અને ૧૪.૨%  મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ તમાકુ ઉત્‍પાદનોની વાત કરીએ તો, પુરુષો સૌથી વધુ તમાકુયુક્‍ત પાન મસાલાનું સેવન કરે છે; મહિલાઓ પણ આ ઉત્‍પાદનનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરે છે. પુરુષોમાં, ૧૪.૯૦% લોકો તમાકુયુક્‍ત પાન મસાલાનું સેવન કરે છે.

બીજી તરફ, મહિલાઓનું પ્રમાણ માત્ર ૨.૨૦% છે. ૧૨.૪૦% પુરુષો 'ખૈની'નો ઉપયોગ કરે છે, જ્‍યારે ૧.૩૦%  મહિલાઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે. સિગારેટની વાત કરીએ તો, ૧૩.૩૦%  પુરુષો અને ૧.૪% મહિલાઓ તેનું સેવન કરે છે. સિગારેટ કે બીડી પીતા પુરુષોમાં ૪૬% પુરુષો દરરોજ સરેરાશ પાંચ કે તેથી વધુ સિગારેટ કે બીડી પીવે છે.

NFHSના અહેવાલ મુજબ, ૧૫ વર્ષ અને તેથી વધુ વયના પુરુષોમાં તમાકુનો વપરાશ મિઝોરમમાં સૌથી વધુ છે, જ્‍યાં ૭૩% પુરુષો તેનો ઉપયોગ કરે છે. ત્‍યારબાદ અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ (૫૯%) અને મણિપુર (૫૮%) નો ક્રમ આવે છે. મહિલાઓમાં તમાકુનો વપરાશ મિઝોરમ (૬૨%), ત્રિપુરા (૫૧%) અને મણિપુર (૪૩%)માં સૌથી વધુ છે.

ત્‍યારબાદ ઓડિશા, બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા મધ્‍ય અને પૂર્વીય રાજ્‍યોનો ક્રમ આવે છે. ઓડિશામાં, તમાકુના ઉપયોગનો એકંદર દર પુરુષો માટે ૪૮.૩% અને મહિલાઓ માટે ૨૨.૮% છે. બિહારમાં પુરુષોમાં આ દર ૪૫.૮% છે, જ્‍યારે મહિલાઓમાં તમાકુ અથવા ધુમાડારહિત તમાકુ ઉત્‍પાદનોનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે ઓછો, એટલે કે ૪.૦% છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં તમાકુનો એકંદર ઉપયોગ પુરુષોમાં ૪૫.૨%  અને મહિલાઓમાં ૯.૬% છે.

વિશ્વ આરોગ્‍ય સંસ્‍થા (WHO)ના એક અભ્‍યાસ મુજબ, તમાકુના સેવનથી થતા રોગો અને અકાળે મૃત્‍યુના કારણે ભારતને તેના જીડીપીના ૧% જેટલું નુકસાન વેઠવું પડે છે. તમાકુ ઉત્‍પાદનો પરથી એકત્રિત થતા દરેક ૧૦૦ રૂપિયાના આબકારી કર (excise tax) સામે અર્થતંત્રને ૮૧૬ રૂપિયાનું નુકસાન થાય છે. વર્ષ ૨૦૧૭ અને ૨૦૧૮ દરમિયાન, ૩૫ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં તમાકુના સેવનથી થતા રોગો અને મૃત્‍યુ સાથે સંકળાયેલો ખર્ચ ૨૭.૫ અબજ યુએસ ડોલર (૧૭૭૩.૪ અબજ ભારતીય રૂપિયા) હતો.

આ તરફ વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં તમાકુથી થતી કર આવક તેની સાથે સંકળાયેલા આર્થિક ખર્ચના ૧૨.૨% જેટલી હતી. આ ખર્ચમાં ધૂમ્રપાનનો હિસ્‍સો ૭૪% હતો, જ્‍યારે ધૂમ્રપાન રહિત તમાકુના ઉપયોગનો હિસ્‍સો ૨૬%  હતો. માત્ર તમાકુ સંબંધિત રોગોની સારવાર પાછળ થતો સીધો સ્‍વાસ્‍થ્‍ય સંભાળ ખર્ચ ભારતનાં કુલ વાર્ષિક જાહેર અને ખાનગી સ્‍વાસ્‍થ્‍ય સંભાળ ખર્ચના ૫.૩% જેટલો છે.

MoSPI ઘરગથ્‍થુ વપરાશ ખર્ચ સર્વે મુજબ, તમાકુના ગ્રાહકનો સરેરાશ માસિક ખર્ચ રૂ.૩૫૦ થી રૂ.૪૦૦ની વચ્‍ચે હોય છે. જોકે, સિગારેટ વિરુદ્ધ બીડી અથવા ગુટખા જેવા ઉત્‍પાદનના પ્રકાર પર આધારિત નોંધપાત્ર તફાવત છે. આર્થિક અને આરોગ્‍ય અભ્‍યાસો દર્શાવે છે કે, તમાકુ ઉત્‍પાદનો પર સરેરાશ માસિક ખર્ચ રૂ.૩૬૭ હતો, જેમાં તમાકુ (સિગારેટ/બીડી) પીવા પર ખર્ચવામાં આવતો રૂ.૨૪૪ અને ધૂમ્રપાન વિનાના તમાકુ (ગુટખા/ખૈની) પર ખર્ચવામાં આવતો રૂ.૧૨૩નો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત સરકારની 'નેશનલ સેમ્‍પલ સર્વે ઓફિસ' (NSSO) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા 'હાઉસહોલ્‍ડ કન્‍ઝમ્‍પશન એક્‍સપેન્‍ડિચર સર્વે' (HCES) મુજબ, ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં લોકો તેમના કુલ માસિક ખર્ચના આશરે ૧.૫% થી ૩.૮% જેટલો હિસ્‍સો તમાકુના ઉત્‍પાદનો પાછળ ખર્ચે છે. ઘણા રાજ્‍યોમાં આ ખર્ચ કઠોળ અને ફળો પાછળ થતા ખર્ચ કરતાં પણ વધારે છે. શહેરી વિસ્‍તારોમાં કુલ માસિક ખર્ચમાં તમાકુ પાછળ થતો ખર્ચ આશરે ૧% થી ૨.૪% જેટલો હોય છે.

MoSPI'ઘરગથ્‍થુ વપરાશ ખર્ચ સર્વેક્ષણ' (HCES) ૨૦૨૩-૨૪ મુજબ, પાન, તમાકુ અને નશીલા પદાર્થો પાછળ માથાદીઠ માસિક ખર્ચની બાબતમાં સિક્કિમ ગ્રામીણ (રૂ.૮૨૪.૧૮) અને શહેરી (રૂ.૮૩૬.૪૦) બંને વિસ્‍તારો નોંધપાત્ર તફાવત સાથે મોખરે છે. અરુણાચલ પ્રદેશ બીજા ક્રમે છે, જ્‍યાં ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં ખર્ચ રૂ.૪૬૩.૯૮ અને શહેરી વિસ્‍તારોમાં રૂ.૬૦૫.૩૭ નોંધાયો છે. મિઝોરમ ત્રીજા સ્‍થાને છે, જ્‍યાં ગ્રામીણ વિસ્‍તારોમાં ખર્ચ રૂ.૪૦૬.૨૭ અને શહેરી વિસ્‍તારોમાં રૂ.૪૬૯.૮૫ છે, જ્‍યારે તેલંગાણામાં ગ્રામીણ ખર્ચ રૂ.૩૯૬.૦૬ અને શહેરી ખર્ચ રૂ.૩૨૦.૭૩ નોંધાયો છે.

દેશની કર વ્‍યવસ્‍થામાં લક્‍ઝરી કાર પર સૌથી વધુ GST દર ૪૦% લાગુ પડે છે. તમાકુ ઉત્‍પાદનો પર પણ એટલો જ ટેક્‍સ લાગે છે. આટલા ઊંચા કરવેરાને કારણે તમાકુ ઉત્‍પાદનોને મર્સિડીઝ કે અન્‍ય લક્‍ઝરી કારની જેમ જ 'સિન ગુડ્‍સ' (હાનિકારક કે અનૈતિક ગણાતી વસ્‍તુઓ)ની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે. આમ છતાં તમાકુના વપરાશમાં ઘટાડો થવાના કોઈ સંકેતો દેખાતા નથી. ઉલ્‍લેખનીય છે કે, તમાકુ ઉત્‍પાદનો પર શરૂઆતમાં ૨૮% GST હતો, પરંતુ બાદમાં તેને વધારીને ૪૦% કરવામાં આવ્‍યો હતો.

આ પાછળનો ઉદ્દેશ્‍ય એ હતો કે, જો ઉત્‍પાદનો મોંઘા થાય, તો લોકો તેનો વપરાશ નહીં કરે. જોકે, એવું બન્‍યું નહીં. વાસ્‍તવમાં, તમાકુમાં રહેલું નિકોટિન માનવ મગજ પર ખૂબ ઝડપથી અસર કરે છે, જેનાથી શારીરિક અને માનસિક એમ બંને પ્રકારની લત લાગે છે. આ લતને કારણે, કિમતો વધવા છતાં પણ વપરાશકર્તાઓ તમાકુ છોડી શકતા નથી; તેઓ કદાચ અન્‍ય આવશ્‍યક વસ્‍તુઓનો વપરાશ ઘટાડી શકે છે, પરંતુ તમાકુ ખરીદવાનું બંધ કરતા નથી.

વધુમાં 'ખૈની' અને તમાકુયુક્‍ત 'પાન મસાલા' જેવી વસ્‍તુઓ ખૂબ જ ઓછી કિમતે નાના પાઉચમાં ઉપલબ્‍ધ છે. કરમાં વધારો થયા પછી પણ, તેની કિમત સામાન્‍ય માણસની પહોંચમાં જ રહે છે. ભલે તેના પર મર્સિડીઝ કાર જેટલો ઊંચો કર (ટેક્‍સ) લાદવામાં આવે, તો પણ તમાકુનું એક પાઉચ કે સિગારેટ માત્ર રૂ.૫ થી રૂ.૨૦માં ખરીદી શકાય છે અને તેથી જ લોકો આ આદત છોડી શકતા નથી