નવી દિલ્હી : આપણા રોજિંદા જીવનમાં આપણે ઘણીવાર ગુસ્સામાં કે મજાકમાં "હું તને ફૂટી કોડી પણ નહીં આપું" અથવા "તેની કિંમત બે કોડીની પણ નથી" જેવા વાક્યો સાંભળીએ છીએ. આજે ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન અને UPI ના જમાનામાં કદાચ આ શબ્દો સામાન્ય લાગે, પરંતુ આ રૂઢિપ્રયોગો પાછળ સેંકડો વર્ષ જૂનો ભારતનો એક રોમાંચક આર્થિક ઇતિહાસ છુપાયેલો છે. 'કોડી' (Cowrie) એ માત્ર બોલવાનો શબ્દ નથી, પરંતુ એક જમાનામાં તે ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થાનું સૌથી મજબૂત અને નાનું ચલણ હતું.

શું છે આ 'કોડી' અને 'ફૂટી કોડી'નો અસલી અર્થ?

પ્રાચીન સમયમાં અત્યારની જેમ સોના, ચાંદી કે તાંબાના સિક્કા દરેક સામાન્ય નાગરિક પાસે ઉપલબ્ધ નહોતા. તે સમયે દરિયામાંથી મળતા નાના શંખ આકારના કવચ, જેને આપણે 'કોડી' કહીએ છીએ, તેનો ઉપયોગ ખરીદ-વેચાણ માટે ચલણ તરીકે થતો હતો. બજારમાં તેની ચોક્કસ કિંમત નક્કી હતી. પરંતુ, જ્યારે કોઈ કોડી વચ્ચેથી તૂટી જતી કે તેમાં કાણું પડી જતું, ત્યારે તેને 'ફૂટી કોડી' કહેવામાં આવતી. આવી તૂટેલી કોડી બજારમાં નકામી ગણાતી અને તેનાથી કંઈ ખરીદી શકાતું નહીં. એટલે કે, જેનું મૂલ્ય સાવ શૂન્ય હોય તેને 'ફૂટી કોડી' કહેવાય.

"બે કોડીનો માણસ" એટલે શું?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પાસે વેપાર કરવા માટે એક પણ સાજી કોડી ન બચે, ત્યારે તેને અત્યંત ગરીબ કે કંગાળ માનવામાં આવતો. આ પરથી "ફૂટી કોડી પણ ન આપવી" એટલે કે કોઈને પોતાનો હિસ્સો આપવાનો સાવ ઇનકાર કરવો તેવો રૂઢિપ્રયોગ બન્યો. તેવી જ રીતે, "બે કોડીનો માણસ" એટલે એવી વ્યક્તિ કે જેની સમાજમાં કોઈ આર્થિક કે નૈતિક સદ્ગુણોની કિંમત રહી નથી.

પ્રાચીન ભારતનું અદભુત કરન્સી ગણિત

પ્રાચીન સમયમાં કોડીથી શરૂ કરીને રૂપિયા સુધી પહોંચવા માટેનું ગણિત અત્યંત રસપ્રદ હતું. તે જમાનાની ગણતરી નીચે મુજબ થતી હતી:

·         ૩ ફૂટી કોડી = ૧ આખી કોડી

·         ૧૦ કોડી = ૧ દમડી

·         ૨ દમડી = ૧ ધેલા

·         ૧.૫ (દોઢ) ધેલા = ૧ પાઈ

·         ૩ પાઈ = ૧ પૈસો

·         ૪ પૈસા = ૧ આના

·         ૧૬ આના = ૧ રૂપિયો

આ ગણતરી પરથી જ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં "સોળ આના સાચી વાત" (એટલે કે પૂરેપૂરી ૧૦૦% સાચી વાત) જેવા પ્રખ્યાત શબ્દો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે.

ભલે આજે સમય બદલાયો છે અને કોડી બજારમાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગઈ છે, પરંતુ સદીઓ જૂની આ ચલણ વ્યવસ્થા આજે પણ આપણા ભાષણ, મુહાવરા અને સંવાદોમાં જીવંત રહીને ભારતના સમૃદ્ધ ઇતિહાસની ઝાંખી કરાવે છે.