નવી દિલ્હી, તા. 13: ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આઝાદી પછીના સૌથી મોટા અને ઐતિહાસિક લશ્કરી સુધારાની ઘડીઓ ગણાઈ રહી છે. છેલ્લા બે દાયકાથી ફાઈલો, સમિતિઓ અને સેમિનારોમાં અટવાયેલી ભારતીય સેનાની 'થિયેટર કમાન્ડ' યોજના હવે ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં વાસ્તવિકતા બનવા જઈ રહી છે. નવા ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) જનરલ એન.એસ. રાજા સુબ્રમણ્યમ જુલાઈના અંતમાં કારગિલ વિજય દિવસ પછી સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહ સમક્ષ આ યોજનાની આખરી બ્લુપ્રિન્ટ રજૂ કરે તેવી પ્રબળ શક્યતા છે.
શું છે આ થિયેટર કમાન્ડ અને વર્તમાન સિસ્ટમ?
અત્યાર સુધી ભારતની ત્રણેય પાંખ—આર્મી, એરફોર્સ અને નેવી—અલગ-અલગ કમાન્ડ હેઠળ સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે. તેમના તાલીમ કેન્દ્રો અને આયોજનો જુદા હોય છે, અને કટોકટીના સમયે તેઓ માત્ર એકબીજા સાથે સંકલન સાધે છે, પરંતુ સંયુક્ત રીતે ઓપરેટ કરતા નથી. નવી 'થિયેટર કમાન્ડ' સિસ્ટમ લાગુ થતાં જ સમગ્ર લશ્કરી માળખું ભૌગોલિક જરૂરિયાતોના આધારે એકીકૃત થઈ જશે. આનો અર્થ એ થયો કે કોઈ ચોક્કસ સરહદી વિસ્તારમાં ત્રણેય સેનાના જવાનો અને આધુનિક હથિયારો માત્ર એક જ કમાન્ડરના આદેશ હેઠળ કામ કરશે, જેથી યુદ્ધના સમયે ત્વરિત અને સચોટ નિર્ણયો લઈ શકાય.
ભારતની સુરક્ષા માટે બનશે ૩ ખાસ કમાન્ડ
પ્રારંભિક યોજના અનુસાર, સમગ્ર દેશની સુરક્ષાને ત્રણ મુખ્ય થિયેટર કમાન્ડમાં વહેંચવામાં આવશે:
•    ઉત્તરી કમાન્ડ: જેનું મુખ્ય લક્ષ્ય ચીન સરહદ પર બાજ નજર રાખવાનું રહેશે.
•    પશ્ચિમી કમાન્ડ: જે પાકિસ્તાન સરહદની તમામ ગતિવિધિઓ અને સુરક્ષાનું સંચાલન કરશે.
•    મેરીટાઇમ કમાન્ડ: જે ભારતના વિશાળ દરિયાકાંઠા સહિત વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવા હિંદ મહાસાગરની રક્ષા કરશે.
વિશેષ વાત એ છે કે, આ દરેક કમાન્ડનું નેતૃત્વ ફોર-સ્ટાર રેન્કના ઉચ્ચ સૈન્ય અધિકારી કરશે, જેમનો હોદ્દો હાલના આર્મી કે નેવી ચીફની સમકક્ષ ગણાશે.
આધુનિક યુગમાં કેમ પડી આ મોટા સુધારાની જરૂર?
આજના સમયમાં યુદ્ધો માત્ર જમીન, આકાશ કે પાણી પૂરતા મર્યાદિત નથી રહ્યા, પરંતુ તેમાં સાયબર એટેક અને સ્પેસ વોરફેર (અવકાશ યુદ્ધ) જેવા આધુનિક પાસાઓ પણ જોડાઈ ગયા છે. ભૂતકાળમાં પાકિસ્તાન સાથેના સરહદી તણાવ દરમિયાન ત્રણેય પાંખના વડાઓએ સંકલન સાધવા માટે દિલ્હીના વોર રૂમમાં કામચલાઉ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડી હતી. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે ભારતને એક એવી કાયમી અને એકીકૃત પ્રણાલીની જરૂર છે જ્યાં ત્રણેય દળો કાયમ સાથે જ કામ કરતા હોય.
સૌથી મોટો પડકાર: બજેટ અને અધિકારક્ષેત્ર
આટલા મોટા પાયે થનારા ફેરફારોમાં અમુક આંતરિક પડકારો પણ સામે આવી રહ્યા છે. અત્યારે મુખ્ય ચર્ચા 'બળ ઉત્પાદન' (Force Generation) અને 'બળના ઉપયોગ' (Force Application) અંગે ચાલી રહી છે. એટલે કે, સૈનિકોની ભરતી, તાલીમ અને શસ્ત્રોની ખરીદી જૂની પદ્ધતિ મુજબ સેનાના વડાઓ હસ્તક રહેશે, પરંતુ યુદ્ધ ભૂમિ પર તે સંસાધનોનો ઉપયોગ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવો તેનો આખરી નિર્ણય નવા થિયેટર કમાન્ડરોના હાથમાં જશે. આ બજેટ અને અધિકારક્ષેત્ર અંગેની વાટાઘાટો હાલ અંતિમ તબક્કામાં છે, જે ટૂંક સમયમાં ઉકેલાઈ જશે તેવી આશા છે.
ત્રણેય સેનાઓને એક તાંતણે બાંધતી આ 'થિયેટર કમાન્ડ' યોજના ચીન અને પાકિસ્તાન જેવા પડોશી દેશો સામે ભારતની સૈન્ય શક્તિને કેટલી મજબૂત બનાવશે? તમારો શું અભિપ્રાય છે?