નવી દિલ્હી: ભારત અત્યાર સુધી દર વર્ષે ૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુના MRI મશીનોની આયાત કરતું હતું, પરંતુ હવે આ ચિત્ર બદલાવા જઈ રહ્યું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવેલ ‘IMRI પ્રોજેક્ટ’ અંતર્ગત ભારત હવે શરૂઆતથી જ પોતાનું MRI મશીન બનાવી રહ્યું છે. આ સફળતા સાથે ભારત વિશ્વના એવા પાંચ પસંદગીના દેશોની યાદીમાં સામેલ થશે જેઓ આ જટિલ ઇકોસિસ્ટમનું ઉત્પાદન કરે છે.
ત્રણ સંસ્થાઓનું અદભૂત ગઠબંધન
આ પ્રોજેક્ટ કોઈ એક સંસ્થાની નહીં પણ સામૂહિક મહેનતનું પરિણામ છે. IUAC એ શક્તિશાળી ૧.૫ ટેસ્લા સુપરકન્ડક્ટિંગ ચુંબક વિકસાવ્યો છે, જ્યારે SAMEER સંસ્થાએ રેડિયો ફ્રીક્વન્સી હાર્ડવેર પર કામ કર્યું છે. મશીનનું મગજ ગણાતું સોફ્ટવેર C-DAC દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે MRI મશીન બનાવવું એ ચંદ્ર કે મંગળ પર ઉપગ્રહ મોકલવા જેટલું જ પડકારજનક કાર્ય છે.
ખર્ચમાં થશે મોટો ઘટાડો
હાલમાં ભારતમાં એક MRI મશીનની કિંમત ૨ થી ૧૨ કરોડ રૂપિયા સુધીની હોય છે. IMRI પ્રોગ્રામના વડા રાજેશ હર્ષના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે મશીનના તમામ ભાગો ભારતમાં જ બનશે, ત્યારે તેના ખર્ચમાં સીધો ૩૦-૪૦ ટકાનો ઘટાડો થશે. આનાથી સામાન્ય નાગરિકો માટે MRI સ્કેનિંગ ઘણું સસ્તું અને સુલભ બનશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર ટેકનોલોજી બનાવવાનો જ નહીં, પણ તેના ઉત્પાદનનું લોકશાહીકરણ કરવાનો છે જેથી કોઈ એક કંપનીનો એકાધિકાર ન રહે.
ઉદ્યોગ જગત સાથે ભાગીદારી
સ્વદેશી MRI મશીન હવે ક્લિનિકલ ટ્રાયલના તબક્કામાં છે. AIIMS દિલ્હી ખાતે આ સિસ્ટમને એકીકૃત કરવામાં આવી રહી છે અને ટૂંક સમયમાં જ તેના ટ્રાયલ શરૂ થશે. ઉત્પાદનને મોટા પાયે વધારવા માટે INOXCVA અને પારસ ડિફેન્સ જેવી કંપનીઓને ઓનબોર્ડ કરવામાં આવી છે. આગામી ૧૮ મહિનામાં આ વાણિજ્યિક MRI મશીનો બજારમાં ઉપલબ્ધ થાય તેવી શક્યતા છે.
શા માટે MRI ખાસ છે?
CT સ્કેન કે એક્સ-રેથી વિપરીત, MRI માં હાનિકારક રેડિયેશનનો ઉપયોગ થતો નથી. તે શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને રેડિયો તરંગો દ્વારા શરીરની આંતરિક તસવીરો લે છે, જે તેને દર્દીઓ માટે વધુ સુરક્ષિત બનાવે છે. ભારતની આ સ્વદેશી પહેલથી માત્ર આયાત પરની નિર્ભરતા જ નહીં ઘટે, પરંતુ ભારત તબીબી સાધનોના નિકાસકાર તરીકે પણ ઉભરી આવશે.