નવી દિલ્હી:વૈશ્વિક સ્તરે ભૂ-રાજકીય તણાવ, યુદ્ધની સ્થિતિ અને દરિયાઈ પુરવઠાના માર્ગો પર વધતા જોખમો વચ્ચે ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાની વ્યાખ્યામાં મોટો પાયાનો બદલાવ આવી રહ્યો છે. તાજેતરમાં ‘ગ્લોબલ કમોડિટી કન્ક્લેવ’ દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલા "ફંડામેન્ટલ્સ ટુ ફાઇનાન્શિયલ રિઝિલિઅન્સ: ઇન્ડિયાઝ ઓઇલ એન્ડ ગેસ માર્કેટ" શીર્ષક હેઠળના એક વિસ્તૃત અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા હવે માત્ર તેલના બેરલ મેળવવા સુધી સીમિત નથી રહી, પરંતુ તે બેરલના વૈશ્વિક ભાવોમાં આવતા તીવ્ર ઉતાર-ચઢાવ સામે નાણાકીય રક્ષણ મેળવવા પર કેન્દ્રિત થઈ રહી છે. મલ્ટી કમોડિટી એક્સચેન્જ ઓફ ઈન્ડિયા (MCX) અને વાન્ડા ઈન્સાઈટ્સ દ્વારા સંયુક્ત રીતે તૈયાર કરાયેલા આ અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે હવે સમય માત્ર તેલનો જથ્થો સંગ્રહ કરવાનો નથી, પરંતુ તેની કિંમતોની સ્થિરતા જાળવવાનો છે.

​અહેવાલના આંકડા મુજબ, ભારત પોતાના ક્રૂડ તેલ અને કોન્ડેન્સેટ આયાતનો લગભગ ૫૨ ટકા જેટલો વિશાળ હિસ્સો પર્શિયન અખાતના વિસ્તારોમાંથી મેળવે છે. પરિણામે, મધ્ય પૂર્વમાં ઊભી થતી કોઈપણ અસ્થિરતા અથવા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગો પરના અવરોધો ભારતની ઉર્જા વ્યવસ્થા માટે મોટો ભય ઊભો કરે છે. હાલના તબક્કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવિધ દેશો પર લાદવામાં આવતા આર્થિક પ્રતિબંધો, ટેરિફ, નિકાસ નિયંત્રણો, શિપિંગમાં ખલેલ અને ઉર્જા ક્ષેત્રના માળખાકીય માળખા પરના હુમલાઓને કારણે વૈશ્વિક તેલ બજાર સતત અસ્થિર રહે છે.

​ભારતીય રિફાઇનરીઓએ તાજેતરની પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી વખતે પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી હતી. કટોકટી સમયે દેશ પાસે આશરે ૧૯૦ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ તેલ અને પેટ્રોલિયમ પેદાશોનો ભૌતિક સ્ટોક ઉપલબ્ધ હતો, જે દેશના અંદાજે પાંચ સપ્તાહના વપરાશ માટે પૂરતો હતો. આ ઉપરાંત, ભારતે રશિયા, અમેરિકા અને પશ્ચિમ આફ્રિકા જેવા દેશોમાંથી તેલની આયાત વધારીને પોતાના પુરવઠાના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યીકરણ આણ્યું હતું. જૂન મહિનામાં રશિયાથી ક્રૂડ તેલની આયાત રેકોર્ડ ૨.૫૬ મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન પર પહોંચી હતી, જે ભારતની કુલ આયાતના અડધાથી વધુ હતી.

​જોકે, આ અહેવાલ ચેતવણી આપે છે કે માત્ર તેલનો ભૌતિક પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાથી કિંમતોનું જોખમ ટળતું નથી. જો ગલ્ફ દેશોના વિકલ્પે રશિયા કે અન્ય દેશોમાંથી તેલ મંગાવવામાં આવે તો પણ તે વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક ભાવો, ભાડાના દરો (ફ્રેટ કોસ્ટ) અને ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં થતા ફેરફારોથી મુક્ત રહી શકતું નથી. આ સિવાય કોઈ એક જ વિકલ્પ પર અતિશય નિર્ભરતા પણ નવી આર્થિક નબળાઈઓ ઊભી કરે છે.

​આ સ્થિતિમાં અહેવાલમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે ભારત ભૂ-રાજકીય જોખમોને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી શકતું નથી, પરંતુ તેનાથી થતા આર્થિક નુકસાન સામે સુરક્ષા મેળવી શકે છે. આ માટે દેશમાં નાણાકીય જોખમ વ્યવસ્થાપન (Financial Risk Management) અને કમોડિટી ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં હેજિંગ (Hedging) પ્રક્રિયાને મજબૂત કરવી જરૂરી છે. માત્ર તેલ કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ એરલાઈન્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્ર, પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદકો અને પાવર ઉત્પાદકો જેવા ઉર્જા-સઘન ઉદ્યોગોએ પણ રૂપિયા આધારિત ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ કોન્ટ્રેક્ટ્સનો ઉપયોગ કરીને તેલ-ગેસના ભાવોમાં થતા આકસ્મિક વધારા સામે પોતાનું નાણાકીય રક્ષણ કરવું પડશે.

​આમ, ભારતની નવી ઉર્જા સુરક્ષા નીતિમાં જથ્થાત્મક સંગ્રહ ક્ષમતા અને આયાત સ્ત્રોતોના વૈવિધ્યીકરણની સાથે સાથે સ્વદેશી કમોડિટી એક્સચેન્જ મારફતે ભાવોનું હેજિંગ કરવું એ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અનિવાર્ય સ્તંભ બની ગયું છે.