રાજકોટ: મંગળવારે બાંગ્લાદેશના ઈતિહાસમાં એક સુવર્ણ પ્રકરણ ઉમેરાયું છે. પદ્મા નદીના કિનારે નિર્મિત 'રૂપપુર ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ' (RNPP) ના યુનિટ-1 માં પરમાણુ બળતણ (ન્યુક્લિયર ફ્યુઅલ) લોડ કરવાની પ્રક્રિયા સત્તાવાર રીતે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ સાથે જ બાંગ્લાદેશ વિશ્વના તે પસંદગીના દેશોની યાદીમાં સામેલ થયું છે જેઓ પરમાણુ ઉર્જા ધરાવે છે. જોકે, આ સિદ્ધિ પાછળ રશિયાની તકનીક જેટલો જ ફાળો ભારતનો વ્યૂહાત્મક સહયોગ પણ છે.
ભારત-બાંગ્લાદેશ-રશિયાનું ત્રિપક્ષીય જોડાણ
ભલે આ પ્લાન્ટ રશિયા દ્વારા બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ તેમાં ભારતની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની છે. 2018 ના ત્રિપક્ષીય કરાર હેઠળ, ભારત બાંગ્લાદેશ માટે 'તકનીકી મેન્ટર' (માર્ગદર્શક) તરીકે કામ કરી રહ્યું છે. ભારતના પરમાણુ ઉર્જા વિભાગ (DAE) પાસે તમિલનાડુના કુડનકુલમમાં રશિયન ડિઝાઇનના VVER રિએક્ટર ચલાવવાનો દાયકાઓનો અનુભવ છે. આ અનુભવનો લાભ આપવા માટે ભારતના નિષ્ણાતો બાંગ્લાદેશી વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોને વિશેષ તાલીમ આપી રહ્યા છે.
ઉર્જા સંકટનો કાયમી ઉકેલ
બાંગ્લાદેશ હાલમાં ગંભીર ઉર્જા કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે, જ્યાં 95% વીજળી અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) પર નિર્ભર છે. $12.65 બિલિયનના ખર્ચે બની રહેલો આ પ્લાન્ટ બાંગ્લાદેશની 10% થી 12% વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરશે. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં આ પ્લાન્ટ નેશનલ ગ્રીડમાં 300 મેગાવોટ વીજળી આપવાનું શરૂ કરશે અને વર્ષના અંત સુધીમાં તેની ક્ષમતા 1,200 મેગાવોટ સુધી પહોંચી જશે.
સુરક્ષાના કડક ધોરણો અને ભારતનો સાથ
રૂપપુર પ્લાન્ટમાં વિશ્વની સૌથી અદ્યતન 'Generation-III+' ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં 'કોર કેચર' જેવી સુરક્ષા સિસ્ટમ છે, જે મેલ્ટડાઉન જેવી અશક્ય ઘટનામાં પણ પરમાણુ બળતણને પર્યાવરણમાં ફેલાતું અટકાવે છે. ભારતનું એટમિક એનર્જી રેગ્યુલેટરી બોર્ડ (AERB) અને બાંગ્લાદેશની ઓથોરિટી વચ્ચેના સહયોગને કારણે આખા પ્રદેશમાં પરમાણુ સુરક્ષાનું એક સમાન માળખું તૈયાર થયું છે.
વ્યૂહાત્મક રીતે ભારતને શું ફાયદો?
બાંગ્લાદેશમાં સ્થિર ઉર્જા પુરવઠો એ ભારતની 'નેબરહુડ ફર્સ્ટ' (પાડોશી પ્રથમ) નીતિ માટે મોટો વિજય છે. રૂપપુર પ્લાન્ટ ભારતની પશ્ચિમી સરહદ નજીક આવેલો હોવાથી તે ભવિષ્યમાં પ્રાદેશિક હાઈ-વોલ્ટેજ ગ્રીડ માટેનું હબ બની શકે છે. આ ઉપરાંત, રશિયાએ પરમાણુ કચરો (Spent Fuel) પાછો લઈ જવાની સંમતિ આપી હોવાથી પર્યાવરણ સુરક્ષા અંગેની ચિંતા પણ દૂર થઈ છે.
બાંગ્લાદેશના આ પરમાણુ પદાર્પણથી દક્ષિણ એશિયામાં ઉર્જા સુરક્ષાના નવા દ્વાર ખુલ્યા છે, જેમાં ભારત એક શાંત પણ મજબૂત ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2041 સુધીમાં 'હાઈ ઇન્કમ' દેશ બનવાના બાંગ્લાદેશના લક્ષ્યમાં આ ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ એન્જિન સમાન સાબિત થશે.