પીન્યા : ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો) માટે આજનો દિવસ માત્ર તારીખ નથી, પરંતુ ગૌરવશાળી વિજયગાથાનું પ્રતીક છે. બરાબર ૫૧ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે વિશ્વના વિકસિત દેશો અવકાશ વિજ્ઞાનમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવી રહ્યા હતા, ત્યારે ભારતે 'આર્યભટ્ટ' ઉપગ્રહ દ્વારા અનંત આકાશમાં પોતાની મજબૂત હાજરી નોંધાવી હતી. મહાન ગણિતશાસ્ત્રીના નામ પરથી ઓળખાયેલા આ મિશને સાબિત કરી દીધું કે ભારત મર્યાદિત સંસાધનો અને પડકારજનક સંજોગોમાં પણ અદ્યતન તકનીકી ક્ષમતા ધરાવે છે. બેંગલુરુના પીન્યામાં એક સામાન્ય શેડમાં તૈયાર થયેલો આ ઉપગ્રહ ભારતીય વિજ્ઞાનીઓના અડગ મનોબળ અને ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના દૂરંદેશી સપનાનું સાકાર સ્વરૂપ હતું.

૩૬૦ કિલોગ્રામ વજન ધરાવતા આ ૨૬-બાજુવાળા બહુકોણીય ઉપગ્રહનું નિર્માણ સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી જ્ઞાન અને કૌશલ્યથી કરવામાં આવ્યું હતું. સોવિયેત સંઘના કાપુસ્ટિન યાર ખાતેથી જ્યારે આર્યભટ્ટને ભ્રમણકક્ષામાં તરતો મૂકવામાં આવ્યો, ત્યારે ભારતે એક્સ-રે ખગોળશાસ્ત્ર અને સૌર ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં સંશોધનના નવા દ્વાર ખોલ્યા હતા. જોકે, ટેકનિકલ ખામીને કારણે પાવર સિસ્ટમમાં વિક્ષેપ પડતા પ્રયોગો ટૂંકા સમય માટે ચાલ્યા હતા, પરંતુ આ મિશનનો અસલી ઉદ્દેશ્ય ડેટા મેળવવા કરતાં વધુ 'શક્તિ પ્રદર્શન' અને 'આત્મવિશ્વાસ' મેળવવાનો હતો, જેમાં ભારત સો ટકા સફળ રહ્યું હતું.

આર્યભટ્ટની સફળતાએ ભારતના ભાવિ મિશનો જેવા કે રોહિણી, ચંદ્રયાન અને મંગળયાન માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો. આ મિશનથી મળેલી આંતરદૃષ્ટિએ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને ઉપગ્રહના નિયંત્રણ, ટેલિમેટ્રી અને ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ સમજવામાં અમૂલ્ય અનુભવ પૂરો પાડ્યો. આજે ભારત જ્યારે વિશ્વના અન્ય દેશોના ઉપગ્રહો લોન્ચ કરી રહ્યું છે, ત્યારે તેની પાછળ ૧૯ એપ્રિલ ૧૯૭૫ના એ ઐતિહાસિક પગલાની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. આ દિવસ ભારતની અવકાશ યાત્રામાં કાયમ માટે સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત રહેશે, જે આવનારી પેઢીઓને વિજ્ઞાન અને સંશોધન ક્ષેત્રે નવી ઊંચાઈઓ સર કરવાની પ્રેરણા આપતો રહેશે.