આર્થિક પ્રગતિ છતાં ભારતનો પાસપોર્ટ હજુ પણ દુનિયાના સૌથી નબળા પાસપોર્ટ પૈકીનો એક બનેલો છે. વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ભારતની સ્થિતિમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં માત્ર બે સ્થાનનો સુધારો થયો છે. આવો જાણીએ આખરે કેમ પાછળ રહી ગયો છે ભારતીય પાસપોર્ટ.

ભારત દુનિયાની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ છે. દેશ વૈશ્વિક મંચ પર પોતાની હાજરી સતત મજબૂત કરી રહ્યો છે અને ભારતીય નાગરિકોની આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ પણ વધી રહી છે. આમ છતાં ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક સ્થિતિ હજુ પણ પ્રમાણમાં નબળી છે. તાજેતરના વૈશ્વિક પાસપોર્ટ રેન્કિંગમાં ભારતે પોતાનો અત્યાર સુધીનો સર્વશ્રેષ્ઠ સ્કોર હાંસલ કર્યો છે, પરંતુ રેન્કિંગમાં દેશ 125મા સ્થાન પર જ અટકેલો છે.

આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આર્થિક તાકાત વધવા છતાં ભારતીય નાગરિકોની વૈશ્વિક મુસાફરીની સ્વતંત્રતા હજુ પણ ઘણા વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં મર્યાદિત છે. જોકે, વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ભારતની સ્થિતિમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં માત્ર બે સ્થાનનો સુધારો થયો છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દેશની મજબૂત થતી અર્થવ્યવસ્થા અને વધતો વૈશ્વિક પ્રભાવ હજુ સુધી ભારતીય પાસપોર્ટની આંતરરાષ્ટ્રીય તાકાતમાં સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિબિંબિત થઈ શક્યો નથી.

બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, ભારતે પાસપોર્ટ સ્કોરની બાબતમાં પોતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન નોંધાવ્યું છે. તેમ છતાં રેન્કિંગમાં મોટો સુધારો થયો નથી કારણ કે અન્ય દેશોએ પણ પોતાની વૈશ્વિક મુસાફરી પહોંચમાં સુધારો કર્યો છે. રેન્કિંગ માત્ર એ વાત પર નિર્ભર નથી કરતી કે કોઈ દેશનો સ્કોર કેટલો વધ્યો, પરંતુ એ વાત પર પણ આધાર રાખે છે કે બાકીના દેશોની સ્થિતિ શું છે.

રેસિડેન્સી અને સિટિઝનશિપ એડવાઇઝરી ફર્મ ગ્લોબલ સિટિઝન સોલ્યુશન્સ દ્વારા જાહેર કરાયેલા ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઈન્ડેક્સ 2026 અનુસાર, 197 દેશોની યાદીમાં ભારત 125મા સ્થાને છે. વર્ષ 2021માં ભારતનું રેન્કિંગ 127 હતું. બીજી તરફ, ભારતનો કમ્પોઝિટ સ્કોર વધીને 45.1 થયો છે, જે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સૌથી વધુ છે. આ જ કારણ છે કે બહેતર સ્કોર હોવા છતાં ભારત 125મા સ્થાન પર યથાવત છે.

એશિયામાં સિંગાપોરનો પાસપોર્ટ સતત સૌથી મજબૂત રહ્યો છે. ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026માં સિંગાપોર 10મા સ્થાને રહ્યું અને તે એશિયાનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે વૈશ્વિક ટોપ-10માં જગ્યા બનાવી છે. સિંગાપોરે સતત પાંચમા વર્ષે મોબિલિટી કેટેગરીમાં 100માંથી 100 અંક મેળવ્યા છે. રોકાણ આકર્ષવાની બાબતમાં પણ તે દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યું છે. જોકે, ક્વોલિટી ઓફ લાઇફના પ્રમાણમાં ઓછા સ્કોરને કારણે તે ટોપ પાંચ દેશોમાં સ્થાન મેળવી શક્યું નથી.

અહેવાલ મુજબ, હોંગકોંગે આ વર્ષે એશિયામાં સૌથી મોટો સુધારો દર્શાવ્યો છે. તેની મોબિલિટી રેન્કિંગ એક વર્ષમાં 46મા સ્થાનથી વધીને 31મા સ્થાન પર પહોંચી ગઈ છે. બીજી તરફ, સંયુક્ત આરબ અમીરાતએ મોબિલિટી કેટેગરીમાં સૌથી મોટી છલાંગ લગાવતા 26મા સ્થાનથી સીધું ત્રીજા સ્થાન સુધીની સફર ખેડી છે. અહેવાલ અનુસાર, આ ઉપલબ્ધિ સક્રિય રાજદ્વારી સંબંધો અને દ્વિપક્ષીય કરારોનું પરિણામ છે.

ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઈન્ડેક્સ 2026માં ફરી એકવાર યુરોપનો દબદબો જોવા મળ્યો છે. દુનિયાના ટોપ-10 પાસપોર્ટમાં 9 યુરોપીય દેશોએ જગ્યા બનાવી છે. સ્વીડન સતત ત્રીજા વર્ષે પ્રથમ સ્થાને રહ્યું છે. ત્યારબાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ અને ફિનલેન્ડ અનુક્રમે બીજા અને ત્રીજા સ્થાને રહ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, આ દેશોએ મોબિલિટી, રોકાણ અને જીવનની ગુણવત્તા—આ ત્રણેય ક્ષેત્રોમાં સંતુલિત પ્રદર્શન કર્યું છે.

વૈશ્વિક પાસપોર્ટ રેન્કિંગ મુખ્યત્વે એ આધારે તૈયાર કરવામાં આવે છે કે કોઈ દેશનો નાગરિક કેટલા દેશોમાં વિઝા વિના, વિઝા-ઓન-અરાઇવલ અથવા ઈ-વિઝા સાથે સરળતાથી પ્રવેશ કરી શકે છે. જેટલા વધારે દેશોમાં લાંબી વિઝા પ્રક્રિયા વિના પ્રવેશની સુવિધા હોય, પાસપોર્ટ તેટલો જ વધુ મજબૂત માનવામાં આવે છે. ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકોએ હજુ પણ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને ઘણી વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓમાં મુસાફરી કરવા માટે પહેલાથી વિઝા લેવા પડે છે.

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર "મોબિલિટી ગેપ" છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારતીય નાગરિકોને ઘણા મહત્વપૂર્ણ દેશોની મુસાફરી માટે જટિલ વિઝા પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. અમેરિકા, કેનેડા, બ્રિટન વિસ્તારના યુરોપીય દેશો, ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેટલીક અન્ય વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે ભારતીય મુસાફરોએ વિસ્તૃત દસ્તાવેજો અને લાંબી વિઝા પ્રક્રિયાનો સામનો કરવો પડે છે. આ જ કારણ છે કે ભારતની પાસપોર્ટ રેન્કિંગ પર દબાણ રહે છે.

પાસપોર્ટ એ કોઈપણ સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલું એવું દસ્તાવેજ  છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી માટે તેના ધારકની ઓળખ કરાવે છે અને તેની રાષ્ટ્રીયતાને પ્રમાણિત કરે છે. પાસપોર્ટ એક એવું દસ્તાવેજ છે જેનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ કરવા માટે થાય છે. પાસપોર્ટ દ્વારા તમે એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં કોઈપણ રોકટોક વગર સરળતાથી મુસાફરી કરી શકો છો. પાસપોર્ટ કોઈપણ વ્યક્તિની ઓળખ માટે એક માન્ય પુરાવો છે.