નવી દિલ્હી : વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં રશિયા અને ચીન વચ્ચે વધી રહેલી નિકટતા વિશ્વના પાવર ગ્રાફને બદલી રહી છે. રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને શી જિનપિંગની જોડી હવે અમેરિકાના નેતૃત્વ હેઠળના એકધ્રુવીય વિશ્વ સામે એક મજબૂત પડકાર ઉભો કરી રહી છે. આ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં ઊર્જા વેપાર, ડોલરરહિત આર્થિક વ્યવસ્થાઓ અને પ્રતિબંધોનો સામનો કરવા માટેનું સંકલન મુખ્ય છે. આવા સમયે, ભારત માટે પોતાની કૂટનીતિમાં સંતુલન જાળવવું અત્યંત જટિલ બની ગયું છે. એક તરફ ભારતની 'ક્વાડ' (QUAD) ભૂમિકા છે, તો બીજી તરફ બ્રિક્સ (BRICS) ની વધતી આર્થિક મહત્વાકાંક્ષાઓનો સામનો કરવાનો પડકાર છે.
ઊર્જા સુરક્ષા અને ભારતની મથામણ
રશિયાએ પ્રતિબંધો છતાં ચીન અને ઈરાન જેવા દેશોને ક્રૂડ ઓઈલ વેચીને પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત રાખી છે, જેનાથી તેમને દરરોજ અંદાજે $150 મિલિયનનો ફાયદો થઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ, પશ્ચિમી દેશોના દબાણ અને કૂટનીતિક મજબૂરીઓને કારણે ભારતે રશિયા અને ઈરાન પાસેથી સીધી તેલ ખરીદીમાં સાવચેતી રાખવી પડી છે, જેણે દેશના બળતણ સંકટને વધુ ઊંડું બનાવ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારતનું તેલની જરૂરિયાતો અને તેની આર્થિક વફાદારી વચ્ચેનું અંતર સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યું છે.
ચીનનો દાવ અને ભારતની મૂંઝવણ
ચીન હવે પોતાની આર્થિક શક્તિનો ઉપયોગ એક સાધન તરીકે કરી રહ્યું છે. અહેવાલો મુજબ, જ્યાં સુધી ભારત પોતાની ક્વાડ ભૂમિકા અને પશ્ચિમી જોડાણો અંગે સ્પષ્ટ વલણ ન અપનાવે, ત્યાં સુધી ચીન વેપારિક સંબંધો અને વિઝા મુદ્દે કડક વલણ અપનાવી રહ્યું છે. બેઇજિંગ ઈચ્છે છે કે ભારત ડોલર-આધારિત વૈશ્વિક માળખું છોડીને યુઆન-આગેવાની હેઠળના આર્થિક મોડેલનો સ્વીકાર કરે, જેમાં બ્રિક્સ ચલણનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે, ભારત હાલમાં અમેરિકી ડોલર પરની નિર્ભરતા જાળવી રાખવા તરફ વધુ ઝુકાવ ધરાવે છે.
શું ભારત કૂટનીતિક રસ્તો બદલશે?
રશિયા અને ચીન વચ્ચેના પાઇપલાઇન સોદાઓ નિષ્ફળ જવા છતાં, તેઓ અન્ય વ્યૂહાત્મક ઊર્જા વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે આ જોડાણ કેટલું ગંભીર છે. ભારત માટે હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું તે અમેરિકાના આરામદાયક સંબંધોનું જોખમ લઈને બ્રિક્સ-આધારિત પરિવર્તનમાં સંપૂર્ણ રીતે જોડાશે? આ પડકાર એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતને પોતાના આર્થિક હિતો અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા બંનેનું જતન કરવાનું છે. આવનારા દિવસોમાં ભારત કેવી રીતે આ 'ટાઈટ-રોપ વોક' પૂર્ણ કરે છે, તે સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.