મુંબઈ :સમકાલીન ભારતીય સ્ટેન્ડઅપ કોમેડીમાં હાલમાં એક ચિંતાજનક પ્રવાહ જોવા મળી રહ્યો છે. વીર દાસ, સમય રૈના, અભિષેક ઉપમન્યુ અને કુણાલ કામરા જેવા જાણીતા કોમેડિયન્સના શોમાં હવે અશ્લીલ ગાળો, અભદ્ર ભાષા અને અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ સામાન્ય બની ગઈ છે. અગાઉ જ્યારે આ પ્રવૃત્તિ નાના ક્લબ કે મર્યાદિત પ્રેક્ષકો સુધી સીમિત હતી ત્યારે તે જાહેર ચર્ચાનો વિષય નહોતી, પરંતુ હવે યુટ્યુબ-YouTube, OTT પ્લેટફોર્મ્સ અને સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી આ કન્ટેન્ટ દરેક ઘર સુધી પહોંચી ગયું છે, જેના ગંભીર સામાજિક પરિણામો સામે આવી રહ્યા છે.

સ્ટેન્ડઅપ કોમેડીને ‘સેન્સર મુક્ત’ ગણાવીને સંપૂર્ણ અભિવ્યક્તિની આઝાદીનો દાવો કરવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ આઝાદી હવે માત્ર ગાળો, બોડી શેમિંગ અને વ્યક્તિગત હુમલાઓ સુધી મર્યાદિત બની ગઈ છે. આનાથી હાસ્યની ગુણવત્તા ઘટી રહી છે અને સમાજ પર તેની નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. મીડિયા અને ફિલ્મોની જેમ ડિજિટલ સ્ટેન્ડઅપ કોમેડી માટે પણ હવે યોગ્ય નિયમન  અનિવાર્ય જણાય છે.

 

ભારતીય સ્ટેન્ડઅપ કોમેડી ૨૦૦૦ના દાયકામાં લોકપ્રિય બની હતી. ૨૦૦૫માં ‘ધ ગ્રેટ લાફ્ટર ચેલેન્જ’ જેવા શો દ્વારા આ કળા ઘર-ઘર સુધી પહોંચી, જેને આખો પરિવાર સાથે બેસીને જોઈ શકતો હતો. કપિલ શર્માએ પણ પોતાના શોમાં સેન્સર મર્યાદા જાળવી રાખીને સ્ટેન્ડઅપને લોકપ્રિય બનાવ્યું.

શરૂઆતમાં આ કોમેડી સામાજિક વિસંગતતાઓ, રાજકીય વ્યંગ અને દૈનિક જીવનની વિડંબનાઓ પર આધારિત હતી. પરંતુ ધીરે ધીરે, કલાકારોએ ‘એજ્ડી’ (Edgy) અથવા ‘રો’ (Raw) કોમેડીના નામે ગાળોને મુખ્ય હથિયાર બનાવી લીધું છે. કલાકારોને લાગે છે કે જ્યારે બૌદ્ધિક મજાક કામ ન કરે, ત્યારે ગાળો બોલવાથી ઓડિયન્સમાં તાળીઓ અને હાસ્ય ચોક્કસ મળી જશે.

 તાજેતરના વિવાદો

• વીર દાસ: તેમની ‘Two Indias’ પરફોર્મન્સમાં ભારતની છબી અને મહિલા સુરક્ષા પરની ટિપ્પણીઓ વિવાદમાં રહી.

• સમય રૈના: ૨૦૨૫માં તેમના શો ‘India’s Got Latent’ માં અતિશય અશ્લીલ અને કૌટુંબિક સંબંધોની મર્યાદા ઓળંગતા સવાલોને કારણે ભારે વિવાદ થયો, જેને પગલે મહિલા આયોગે પણ સંજ્ઞાન લીધું હતું.

• કુણાલ કામરા: રાજકીય વિરોધના નામે ગાળોનો ઉપયોગ કરીને હાસ્ય પેદા કરવાની વૃત્તિ તેમની પરફોર્મન્સમાં દેખાય છે.

 

યુવા પેઢી પર પ્રભાવ: શાળાઓ અને પરિવારો જે સંસ્કાર આપે છે, તેની સામે યુટ્યુબ પર મફત ઉપલબ્ધ આવું કન્ટેન્ટ ગાળોને ‘સામાન્ય’ બનાવી રહ્યું છે. દિલ્હીના એક સ્કૂલ પ્રિન્સિપાલના જણાવ્યા મુજબ, વિદ્યાર્થીઓમાં અપશબ્દોનો પ્રયોગ ચિંતાજનક રીતે વધ્યો છે.

મહિલાઓ અને સમુદાયોનું અપમાન: અનેક શોમાં મહિલાઓ, ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ કે ચોક્કસ સમુદાયો પર શારીરિક દેખાવ કે સેક્સ્યુઅલ જોક્સ મારવા તે ફેશન બની ગઈ છે, જે તેમની ગરિમાને ઠેસ પહોંચાડે છે.

હાસ્યની ગુણવત્તામાં ઘટાડો: જ્યારે ગાળો જ હસાવવાનું સાધન બને, ત્યારે વાસ્તવિક લેખન અને કટાક્ષની કળા ભૂલાઈ જાય છે. ભારતીય સ્ટેન્ડઅપ હવે ‘Lowbrow’ (નબળા સ્તરનું) બની રહ્યું છે.

જાહેર હિત વિરુદ્ધ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા: બંધારણની કલમ ૧૯(૧)(a) અભિવ્યક્તિની આઝાદી આપે છે, પરંતુ કલમ ૧૯(૨) મુજબ જાહેર નૈતિકતા અને શિષ્ટાચાર જાળવવા તેના પર વાજબી નિયંત્રણો લગાવી શકાય છે.

બાળકોની સુરક્ષા: IT Rules 2021 હેઠળ OTT પ્લેટફોર્મ્સ માટે વય-આધારિત વર્ગીકરણ અનિવાર્ય છે, પરંતુ યુટ્યુબ પર તેનું પાલન નબળું છે.

પ્લેટફોર્મની જવાબદારી: ‘બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસીસ રેગ્યુલેશન બિલ’ ‘Broadcasting Services Regulation Bill’ જેવા પ્રસ્તાવિત કાયદાઓમાં OTT અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટને પણ ફિલ્મો અને ટીવીની જેમ કાયદાના દાયરામાં લાવવાની જરૂર છે.

સ્ટેન્ડઅપ કોમેડી સમાજનું દર્પણ હોઈ શકે છે, પણ જ્યારે તે દર્પણ માત્ર અશ્લીલતા જ બતાવે, ત્યારે તે સમાજને વિકૃત કરે છે. આઝાદી જ્યારે જવાબદારી વગરની હોય ત્યારે તે જોખમી બની જાય છે. સરકાર અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ એ તાત્કાલિક ધોરણે વય-આધારિત સર્ટિફિકેશન અને સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો લાગુ કરવા જોઈએ.

અંતે, સમાજે પણ નક્કી કરવું પડશે કે આપણે કેવા પ્રકારની સંસ્કૃતિ અને હાસ્યને પ્રોત્સાહન આપવું છે. હાસ્ય નિર્દોષ હોવું જોઈએ, નિર્લજ્જ નહીં.