નવી દિલ્‍હી તા.૨૩: મતદાર યાદીઓના સ્‍પેશિયલ ઇન્‍ટેન્‍સિવ રિવિઝન (SIR) અંગે ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) માં આંતરિક મતભેદો હવે સામે આવ્‍યા છે. બુધવાર, ૨૩ સપ્‍ટેમ્‍બરના રોજ પ્રકાશિત ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસના એક વિશિષ્ટ અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્‍લા ૧૦ મહિનામાં કમિશનના નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓ સામે ઓછામાં ઓછા ૧૪ લેખિત વાંધા નોંધાવ્‍યા છે, જેમાંથી ચાર વાંધા એક જ દિવસમાં દાખલ કરવામાં આવ્‍યા છે.

ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદીના સ્‍પેશિયલ ઇન્‍ટેન્‍સિવ રિવિઝન (SIR) અંગે ઉભા થઈ રહેલા પ્રશ્નો વચ્‍ચે, હવે કમિશનની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ અંગે ચર્ચા વધુ તીવ્ર બની છે. મીડિયા રિપોર્ટ્‍સ અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્‍લા ૧૦ મહિનામાં ઓછામાં ઓછા ૧૪ વખત રેકોર્ડ પરના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે વાંધો ઉઠાવ્‍યો છે. જોકે, ECI સૂત્રોએ જણાવ્‍યું છે કે લ્‍ત્‍ય્‍ સહિત કમિશન દ્વારા લેવામાં આવતા તમામ નિર્ણયો મુખ્‍ય ચૂંટણી કમિશનર અને બે ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરીથી સર્વાનુમતે લેવામાં આવે છે.આ દરમિયાન રાહુલ ગાંધીએ મત ચોરીને બંધારણ વિરુદ્ધ ગણાવતો એક વીડિયો જાહેર કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે જ્‍યારે સમય આવશે ત્‍યારે કોઈને પણ બક્ષવામાં આવશે નહીં.

બંને ચૂંટણી કમિશનરો તરફથી વાંધા મુખ્‍ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને પણ મોકલવામાં આવ્‍યા હતા. આ વાંધા નવા મતદારોની નોંધણી, ઉમેરાઓ અને કાઢી નાખવા, પﾍમિ બંગાળમાં લ્‍ત્‍ય્‍ સંબંધિત અપીલો, મતદાર ડેટા સુધી અધિકારીઓની પહોંચ અને ચૂંટણી સોફટવેરના સંચાલન જેવા મહત્‍વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સાથે સંબંધિત છે.

અહેવાલ મુજબ, SIR જૂન ૨૦૨૫માં બિહારમાં શરૂ થયું હતું અને બાદમાં તેને ૩૦ રાજ્‍યો અને કેન્‍દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિસ્‍તૃત કરવામાં આવ્‍યું હતું. આ પ્રક્રિયાએ ડ્રાફટ મતદાર યાદીઓમાંથી ૧૩૦ મિલિયનથી વધુ નામો દૂર કર્યા, જેનાથી મતદાર યાદીઓની ચોકસાઈ અને પાત્ર મતદારોના અધિકારો અંગે રાષ્ટ્રવ્‍યાપી ચર્ચા શરૂ થઈ.

બંને ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સૌથી મહત્‍વપૂર્ણ વાંધાઓમાંનો એક નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-૬ માં ફેરફાર અંગે હતો.

અહેવાલ મુજબ, જુલાઈ ૨૦૨૬ માં ફોર્મ-૬ માં એક નવો પ્રશ્ન ઉમેરવામાં આવ્‍યો હતો. આ પ્રશ્નમાં નવા મતદારને પૂછવામાં આવ્‍યું હતું કે શું તેઓ, તેમના માતાપિતા કે દાદા-દાદી, અગાઉના SIR માં મતદાર યાદીમાં હતા. આ પ્રશ્નનો જવાબ આપ્‍યા વિના, અરજી પર પ્રક્રિયા કરી શકાતી નથી.

વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં ફાઇલમાં લખ્‍યું હતું, વાંધો ઉઠાવ્‍યો હતો કે સરકાર નિયમોમાં સુધારો કર્યા વિના ફોર્મ-૬ માં આવો ફેરફાર કરી શકાતો નથી. સુખબીર સિંહ સંધુ પણ આ અભિપ્રાય સાથે સંમત થયા હતા. આમ છતાં, આ ફેરફાર લાગુ કરવામાં આવ્‍યો. બાદમાં, ૧૩ ઓગસ્‍ટના રોજ, સંધુએ તેને ૅઅનધિકૃત અને ગેરકાયદેસરૅ ગણાવ્‍યું અને તેને તાત્‍કાલિક દૂર કરવાની માંગ કરી. અહેવાલ મુજબ, આ પ્રશ્ન ૨૧ સપ્‍ટેમ્‍બરની સવાર સુધી ફોર્મ-૬ માં રહ્યો. આ તે સમય હતો જ્‍યારે ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસ આ અહેવાલ તૈયાર કરી રહ્યું હતું.

અન્‍ય એક મોટો વિવાદ મતદાર યાદીના ડિજિટલ ડેટાબેઝમાં અધિકારીઓની ઍક્‍સેસને લગતો છે. ચૂંટણી પંચ લાંબા સમયથી એવું કહેતું આવ્‍યું છે કે મતદાર યાદીઓ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા વિકેન્‍દ્રિત છે. દરેક મતવિસ્‍તાર માટે મતદાર યાદીની જવાબદારી સંબંધિત ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી (ERO) ની છે. આ અધિકારી સામાન્‍ય રીતે વિસ્‍તારના SDM હોય છે. મતદાર યાદીનું સંચાલન કરવા માટે ERONet અને પછી ECINet જેવી ડિજિટલ સિસ્‍ટમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્‍યો છે.

અહેવાલ મુજબ, વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં મતદાર ડેટાબેઝના ધીમે ધીમે કેન્‍દ્રીકરણ અંગે ચિતા વ્‍યક્‍ત કરી હતી. તેમણે ઓડિટનું સૂચન કર્યું હતું જેથી ખાતરી કરી શકાય કે સંબંધિત વૈધાનિક અધિકારીઓ સિવાય અન્‍ય કોઈને મતદાર ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવાનો લોગિન અધિકાર ન હોય. સંધુએ ઓગસ્‍ટમાં પણ આ મુદ્દો ઉઠાવ્‍યો હતો. તેમણે જણાવ્‍યું હતું કે તેમને રાજ્‍ય-સ્‍તરના ચૂંટણી અધિકારીઓ તરફથી ફરિયાદો મળી હતી કે તેઓ ERONet ની સંપૂર્ણ અને યોગ્‍ય ઍક્‍સેસ મેળવી રહ્યા નથી. સંધુએ એ પણ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે ચૂંટણી પંચના IT ડિરેક્‍ટર જનરલ સીમા ખન્ના પાસે વૈધાનિક અધિકારીઓની કાયદેસર રીતે આપવામાં આવેલી એક્‍સેસને પ્રતિબંધિત કરવાનો શું અધિકાર છે.

બંને ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા વાંધાઓમાં પﾍમિ બંગાળમાં SIR એક મુખ્‍ય મુદ્દો હતો. પﾍમિ બંગાળમાં લગભગ ૬ મિલિયન મતદારોને તાર્કિક વિસંગતતાઓ ના આધારે ઓળખવામાં આવ્‍યા હતા. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં, સુપ્રીમ કોર્ટે SIR ના અંતિમ તબક્કામાં ન્‍યાયિક અધિકારીઓની ભૂમિકા નક્કી કરી. ત્‍યારબાદ, આશરે ૨.૭ મિલિયન મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્‍યા, અને આ કેસોમાં અપીલ સાંભળવા માટે નિવૃત્ત હાઇકોર્ટના ન્‍યાયાધીશોની આગેવાની હેઠળના ટ્રિબ્‍યુનલની સ્‍થાપના કરવામાં આવી. ચૂંટણી પંચે ગયા અઠવાડિયે સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી હતી કે આ કેસોમાં આશરે ૩.૮ મિલિયન અપીલો પેન્‍ડિંગ છે.

આ ખુલાસા બાદ કોંગ્રેસ પાર્ટીએ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપી. પાર્ટીના મહાસચિવ જયરામ રમેશે કહ્યું, આજે બપોરે ૧ વાગ્‍યે, મારા સાથી ડો. અભિષેક સિઘવી INC વતી મીડિયા સાથે વિગતવાર વાત કરશે. તેઓ એક અગ્રણી રાષ્ટ્રીય અખબારમાં પ્રકાશિત થયેલા સનસનાટીભર્યા ખુલાસાઓની ચર્ચા કરશે જે દર્શાવે છે કે CEC એ ભારતના ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અને નિષ્‍પક્ષતાને કેવી રીતે નષ્ટ કરી છે.

કોંગ્રેસે એક X-પોસ્‍ટમાં જણાવ્‍યું હતું કે, ફરિયાદમાં સ્‍પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે બંને ચૂંટણી કમિશનરો - સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી - ને મહત્‍વપૂર્ણ નિર્ણયો વિશે જાણ કરવામાં આવતી નથી. તેમની સાથે સલાહ લેવામાં આવતી નથી. તેમની જાણકારી કે પરામર્શ વિના નિર્ણયો લેવામાં આવી રહ્યા છે. આ ૧૪ ફરિયાદો મુખ્‍યત્‍વે SIR માં ફેરફાર, ફોર્મ ૬, નવા મતદારોની નોંધણી, મતદાર યાદીઓમાંથી કાઢી નાખવા અને ઉમેરવા, પુનઃસ્‍થાપનના આદેશો સામે અપીલ, મતદાર યાદીઓની સુરક્ષા અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી સાથે સંબંધિત છે. આ ફરિયાદો સ્‍પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ત્રણ સભ્‍યોના ચૂંટણી પંચમાં એકલા જ્ઞાનેશ કુમારનો જ હાથ છે.

દરમિયાન, NCP (SP) સાંસદ સુપ્રિયા સુલેએ કહ્યું, આ ખૂબ જ આઘાતજનક છે. મને આﾍર્ય થયું છે. જુઓ, ઉદ્ધવજીની પાર્ટીએ ચૂંટણી પંચના નિર્ણયોનો સામનો કર્યો છે, અને આપણે પણ... દરેકનો એક મત છે. તમારો એક મત છે, મારો એક મત છે. બંધારણે આપણને સમાનતા આપી છે. તેણે આપણને વિશ્વાસ આપ્‍યો છે કે આ દેશ આગળ વધશે.

શિવસેના (UBT) ના નેતા પ્રિયંકા ચતુર્વેદીએ ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસના એક અહેવાલને ટાંકીને સોશિયલ મીડિયા પ્‍લેટફોર્મ X પર ચૂંટણી પંચ પર સવાલ ઉઠાવ્‍યા હતા. તેમણે કહ્યું કે કમિશનના ત્રણ કમિશનરોમાંથી બે, સંધુ અને જોશીએ છેલ્‍લા ૧૦ મહિનામાં ૧૪ વખત SIR દરમિયાન કમિશનની કાર્યવાહી સામે સત્તાવાર રીતે વાંધો ઉઠાવ્‍યો છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે બંને કમિશનરોએ મતદારોના નામ ઉમેરવા, કાઢી નાખવા અને પુનઃસ્‍થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા અંગે ચિતા વ્‍યક્‍ત કરી હતી, નવા મતદારો સંબંધિત કેટલાક પગલાંને અનધિકૃત અને ગેરકાયદેસરૅ ગણાવ્‍યા હતા. ચતુર્વેદીએ દિલ્‍હીમાં મતદાર ડેટાબેઝના કેન્‍દ્રીકરણ અને ગ્રાઉન્‍ડ-લેવલ અધિકારીઓને બાયપાસ કરવા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્‍યા હતા.