ભોપાલ : ઘોર અંધારી રાતે ગાઢ જંગલના કાચા રસ્તે દોડતી કારના હેડલાઇટના પ્રકાશમાં અચાનક પીળી ચમકતી આંખો અને પીળા-કાળા પટ્ટા ધરાવતી એક યુવાન વાઘણ સામે આવી જાય ત્યારનો રોમાંચ અદ્ભુત હોય છે. મધ્યપ્રદેશના વિશ્વપ્રસિદ્ધ પેંચ નેશનલ પાર્કના બફર ઝોનમાં બનેલી આવી ઘટનાઓ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે, વન્યજીવો અને મોટી બિલાડીઓ (Big Cats) માટે કાગળ પર દોરેલી સરહદો કોઈ અર્થ રાખતી નથી. ૨૧ માર્ચે ઉજવાતા 'આંતરરાષ્ટ્રીય વન દિવસ' નિમિત્તે ભારતના બફર જંગલોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.

ભારતમાં વાઘ અનામત (Tiger Reserves) અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની આસપાસ આવેલા બફર ફોરેસ્ટ્સ માત્ર મુખ્ય સંરક્ષિત વિસ્તારોની સુરક્ષા જ નથી કરતા, પરંતુ વન્યજીવો અને માનવ સમુદાય વચ્ચેના નાજુક સહઅસ્તિત્વનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ પણ પૂરું પાડે છે.

શું છે 'બફર ફોરેસ્ટ' અને શા માટે છે તે સંરક્ષણની કરોડરજ્જુ?

રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ પ્રાધિકરણ (NTCA) દ્વારા સીમાંકિત કરાતા આ બફર વિસ્તારો મુખ્ય (Core) જંગલમાંથી બહાર નીકળતા વન્યજીવોને વધારાનું કુદરતી નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે.

· ઇકોલોજીકલ કોરિડોર: બફર ઝોન બે મોટા જંગલોને જોડતી સાંકળ (Corridor) તરીકે કામ કરે છે, જેથી યુવાન વાઘ સંઘર્ષ વિના નવા પ્રદેશો શોધી શકે.

· સ્થાનિક સમુદાયોનો આધાર: મુખ્ય જંગલમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓ પર સખત મનાઈ હોય છે, જ્યારે બફર ઝોન સ્થાનિક ગ્રામજનોને પશુઓ ચરાવવા, બળતણનું લાકડું અને ઔષધિઓ એકઠી કરવાની મર્યાદિત છૂટ આપે છે.

બફર ટુરિઝમ: વાઘ સિવાય પણ ઘણું બધું!

બાંધવગઢ, સાતપુરા, તડોબા અને રણથંભોર જેવા જાણીતા ટાઈગર રિઝર્વમાં હવે 'બફર સફારી' નો ક્રેઝ ઝડપથી વધી રહ્યો છે:

· ઓછી ભીડ, વધુ કુદરતી અનુભવ: મુખ્ય જંગલની તુલનામાં બફર ઝોનમાં પ્રવાસી વાહનોની ભીડ ઓછી હોય છે, જેથી વાઇલ્ડલાઇફ લવર્સને વધુ શાંત અને કુદરતી વાતાવરણ મળે છે.

· દુર્લભ પ્રાણીઓના દર્શન: બફર વિસ્તારોમાં માત્ર વાઘ જ નહીં પરંતુ કાળા ચિત્તા, જંગલી કૂતરા (ઢોલ), સ્લોથ રીંછ અને વિવિધ પ્રકારના તૃણાહારી પ્રાણીઓ સરળતાથી જોવા મળે છે.

· વોકિંગ સફારી અને સ્કાયવોક: સાતપુરા અને કાન્હા જેવા જંગલોમાં હવે પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે ગાઇડેડ વૉકિંગ ટ્રેલ્સ, નેચર હાઇકિંગ અને રિવર સ્કાયવોક જેવા આકર્ષણ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.

કુદરત અને માનવજાત વચ્ચેના આ સંઘર્ષ અને સહઅસ્તિત્વની વચ્ચે, બફર જંગલો ભારતના વન્યજીવન સંરક્ષણમાં નવી આશાનું કિરણ બનીને ઉભરી રહ્યા છે.