રાજકોટ, તા.૧૭: છેલ્લા એક દાયકાથી ભારત અને અમેરિકાના સંબંધોમાં એક નવી આશા અને વ્યૂહાત્મક મજબૂતી જોવા મળી રહી હતી. રિપબ્લિકન પક્ષનું શાસન હોય કે ડેમોક્રેટિક, વોશિંગ્ટન એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યું હતું કે ૨૧મી સદી ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રની રહેશે અને ચીનના વધતા પ્રભાવને રોકવા માટે ભારત એક અનિવાર્ય શક્તિ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ વહીવટ દરમિયાન ક્વાડ (Quad) સંવાદ પુનર્જીવિત થયો અને સંરક્ષણ સંબંધો ગાઢ બન્યા. પરંતુ, ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળમાં અપેક્ષાઓ વાસ્તવિકતામાં બદલાતી દેખાતી નથી.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ મીડિયાની અદભુત સમજ ધરાવતા અને ચર્ચા પર પ્રભુત્વ મેળવવામાં માહિર રાજકારણી છે, પરંતુ વિશ્વની સૌથી મોટી સત્તા ચલાવવા માટે માત્ર હેડલાઇન્સ પર નિયંત્રણ પૂરતું નથી. શીત યુદ્ધ દરમિયાન રિચાર્ડ નિક્સન કે રોનાલ્ડ રીગન જેવા રાષ્ટ્રપતિઓએ પણ અણધારીતાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, પરંતુ તે એક શિસ્તબદ્ધ અને સુસંગત માળખાની અંદર હતો. તેનાથી વિપરીત, વર્તમાન સમયમાં ઈરાન સાથેના તાજેતરના સંઘર્ષે અમેરિકાની નબળાઈ ખુલ્લી પાડી દીધી છે. લશ્કરી કાર્યવાહી તો થઈ, પરંતુ તેનો અંતિમ રાજકીય ઉદ્દેશ્ય શું હતો તે અસ્પષ્ટ રહ્યું. પશ્ચિમ એશિયાની આ અસ્થિરતા ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ત્યાં વસતા લાખો ભારતીયો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
ટ્રમ્પની પોતાના સાથી દેશો સાથેની વર્તણૂક પણ આશ્ચર્યજનક રહી છે. નાટોની જાહેર ટીકા અને મિત્ર દેશો સાથેના મતભેદોને વ્યક્તિગત સ્વરૂપ આપવાની તેમની આદતે અમેરિકાની વિશ્વસનીયતા પર સવાલો ઉભા કર્યા છે. ભારત માટે આ સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે કારણ કે નવી દિલ્હીની વિદેશ નીતિ વિશિષ્ટ જોડાણોને બદલે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના એકબીજા સાથે જોડાયેલા નેટવર્ક પર આધારિત છે.
આ સ્થિતિ યુરોપિયન નેતાઓ સાથેના તેમના તાજેતરના વિવાદોમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. ઇટાલીના વડા પ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોની અને ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન બંને ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ બંને નેતાઓ સાથે ખૂબ જ મજબૂત અને ઉત્પાદક સંબંધો વિકસાવ્યા છે. સંરક્ષણ, અદ્યતન ટેકનોલોજી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) અને ભારત-મધ્ય પૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર (IMEC) જેવા પ્રોજેક્ટ્સમાં આ દેશો ભારત સાથે ખભેખભો મિલાવીને ઉભા છે.
પરંતુ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ બંને નેતાઓ સાથે બિનજરૂરી ઘર્ષણ પેદા કર્યું છે. વૈચારિક રીતે નજીક હોવા છતાં, જી૭ (G7) સમિટ બાદ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે મેલોનીએ તેમની પાસે ફોટોગ્રાફ માટે "ભીખ" માંગી હતી. આ વિવાદ એટલો વધ્યો કે ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર ઇટાલિયન વડા પ્રધાનનો ફોટો પોસ્ટ કરીને એવી ટિપ્પણી કરી જાણે તેઓ તેમનો પીછો કરી રહી હોય. બીજી તરફ, ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ મેક્રોન સાથે પણ તેમના સંબંધો વણસ્યા છે. ટ્રમ્પે જાહેરમાં આક્ષેપ કર્યો કે મેક્રોન "હંમેશા ખોટું બોલે છે." જ્યારે વોશિંગ્ટન ભારતના આવા મહત્વપૂર્ણ મિત્ર દેશોના નેતાઓનું જાહેરમાં અપમાન કરે છે, ત્યારે તે લોકશાહી સહકારના એ વિશાળ નેટવર્કમાં તણાવ પેદા કરે છે જેને ભારતે વર્ષોની મહેનતથી બનાવ્યું છે.
આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાન પ્રત્યેના વોશિંગ્ટનના બદલાતા અને અસ્થિર અભિગમે પણ ભારતીય વ્યૂહાત્મક સમુદાયમાં ચિંતા જગાવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય રમતગમતની સંસ્થાઓ જેમ કે FIFA માં પણ રાષ્ટ્રપતિની વ્યક્તિગત દખલગીરીના અહેવાલો દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સંસ્થાઓ હવે માત્ર એક રાજકીય પ્રદર્શનનું મેદાન બની ગઈ છે.
જો કે, ચીનના પડકારને જોતા ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે સેમિકન્ડક્ટર, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અને દરિયાઈ સુરક્ષા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ ચાલુ રહેશે, કારણ કે અંતર્ગત વ્યૂહાત્મક તર્ક મજબૂત છે. પરંતુ ચિંતા અમેરિકાના નેતૃત્વની દિશાની છે. ઇતિહાસ મહાન શક્તિઓનું મૂલ્યાંકન હેડલાઇન્સથી નહીં, પરંતુ તેમણે બનાવેલી સ્થિર આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાથી કરે છે. જો આઘાત અને કંટાળાજનક નીતિઓ જ શાસનનો સિદ્ધાંત બની જશે, તો તે અમેરિકાને મહાન બનાવવાના બદલે તેના પતનને વધુ ઝડપી બનાવશે.