બેઇજિંગ : અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની બેઇજિંગ મુલાકાત દરમિયાન વિશ્વના બે સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓ વચ્ચે માત્ર વેપાર અને ટેરિફ પર જ ચર્ચા નથી થઈ, પરંતુ ઇતિહાસ અને રાજનીતિના ગહન પાઠ પણ ભણાવવામાં આવ્યા છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે ટ્રમ્પ સાથેની મંત્રણામાં ખાસ કરીને ‘થુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’ (Thucydides Trap) નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. શી જિનપિંગે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે અમેરિકા અને ચીને આ ઐતિહાસિક ભૂલથી બચવું જોઈએ, જેથી બંને દેશો વચ્ચે સશસ્ત્ર સંઘર્ષની સ્થિતિ ઊભી ના થાય.
 
શું છે આ ‘થુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’?
આ શબ્દ પ્રાચીન ગ્રીક ઇતિહાસકાર થુસીડાઇડ્સના નામ પરથી આવ્યો છે. ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલાં તેમણે અવલોકન કર્યું હતું કે જ્યારે કોઈ સ્થાપિત મહાસત્તા (જેમ કે એથેન્સ) ની સામે કોઈ ઉભરતી શક્તિ (જેમ કે સ્પાર્ટા) પડકાર ફેંકે છે, ત્યારે સ્થાપિત સત્તામાં પેદા થતો ‘ડર’ અને ઉભરતી સત્તાનો ‘આત્મવિશ્વાસ’ અનિવાર્યપણે યુદ્ધ તરફ દોરી જાય છે. હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ગ્રેહામ એલિસને આ સિદ્ધાંતને આધુનિક સંદર્ભમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો છે. તેમના અભ્યાસ મુજબ, છેલ્લા ૫૦૦ વર્ષમાં આવી ૧૬ ઘટનાઓ બની છે, જેમાંથી ૧૨માં પરિણામ ભયાનક યુદ્ધ આવ્યું હતું.
 
શી જિનપિંગે ટ્રમ્પને શું સમજાવ્યું?
પ્રમુખ શી એ ટ્રમ્પને કહ્યું કે, "થુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ એ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી કે જેનું પાલન કરવું જ પડે." તેમણે દલીલ કરી કે જો અમેરિકા અને ચીન એકબીજાના વ્યૂહાત્મક હેતુઓને યોગ્ય રીતે સમજે અને સહયોગના રસ્તાઓ શોધે, તો આ સંઘર્ષ ટાળી શકાય છે. શી જિનપિંગનો ઈશારો સ્પષ્ટ હતો કે અમેરિકાએ ચીનના ઉદયને તેના અસ્તિત્વ માટે જોખમ માનવાને બદલે એક અવસર તરીકે જોવો જોઈએ. ટ્રમ્પની મુલાકાત દરમિયાન આ મુદ્દો ઉછાળવો એ ચીન તરફથી એક મનોવૈજ્ઞાનિક સંદેશ મનાય છે.
 
વર્તમાન સંઘર્ષ અને ‘ટ્રેપ’ની ભીતિ
દક્ષિણ ચીન સાગર, તાઇવાનનો મુદ્દો અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ક્ષેત્રે ચાલી રહેલી સ્પર્ધાને કારણે બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ચરમસીમા પર છે. ટ્રમ્પનું ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ વિઝન અને શી જિનપિંગનું ‘ચાઇનીઝ ડ્રીમ’ જ્યારે એકબીજા સાથે ટકરાય છે, ત્યારે ‘થુસીડાઇડ્સ ટ્રેપ’ વધુ વાસ્તવિક જણાવા લાગે છે. જોકે, આ મુલાકાત બાદ બંને નેતાઓએ જે રીતે આર્થિક ભાગીદારી અને CEO ની હાજરી પર ભાર મૂક્યો છે, તે જોતા લાગે છે કે બંને પક્ષો યુદ્ધના બદલે આર્થિક હરીફાઈ દ્વારા જ આગળ વધવા માંગે છે.
 
વિશ્વની શાંતિ માટે શું જરૂરી છે?
નિષ્ણાતો માને છે કે જો અમેરિકા ચીનની વધતી શક્તિથી ડરીને આક્રમક બને અથવા ચીન અમેરિકાના વર્ચસ્વને પડકારવામાં મર્યાદા ઓળંગે, તો ઇતિહાસ પોતાની જાતને દોહરાવી શકે છે. શી જિનપિંગની આ ટિપ્પણી ટ્રમ્પ માટે એક ચેતવણી પણ છે અને મિત્રતાનો હાથ પણ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આગામી સમયમાં આ બંને મહાસત્તાઓ ‘ટ્રેપ’માં ફસાય છે કે પછી ૨૧મી સદીમાં શાંતિનો નવો ઈતિહાસ લખે છે.