નવી દિલ્હી: દેશની અદાલતોમાં કરોડોની સંખ્યામાં પેન્ડિંગ કેસોને લઈને અવારનવાર ન્યાયતંત્ર પર માછલાં ધોવામાં આવે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાએ આ મુદ્દે એક નવો જ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે. શનિવારે નવી દિલ્હીમાં આયોજિત એક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં સંબોધન કરતા તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, ભારતમાં કેસોની વધતી જતી સંખ્યા માટે માત્ર ન્યાયાધીશોને દોષી ઠેરવવા તે વ્યાજબી નથી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીમાં જે વિલંબ થાય છે, તેમાં ઘણીવાર વકીલો દ્વારા કરવામાં આવતી લાંબી અને પુનરાવર્તિત દલીલો તેમજ કેસ ચલાવવાની તેમની પદ્ધતિ મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. ન્યાયાધીશો તો રોજના સેંકડો કેસોની યાદી સાથે કોર્ટમાં બેસે જ છે, પરંતુ કાર્યવાહીનો સમયગાળો મોટાભાગે બાર (વકીલો) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જસ્ટિસ અમાનુલ્લાએ ન્યાયાધીશોની કામગીરીની વાસ્તવિકતા રજૂ કરતા નોંધ્યું હતું કે, ટ્રાયલ કોર્ટ સ્તરે કોઈપણ ન્યાયાધીશ પાસે રોજના સરેરાશ 400 થી 500 કેસની યાદી હોય છે, જ્યારે હાઈકોર્ટમાં આ સંખ્યા હજુ પણ વધારે હોય છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું ન્યાયાધીશ કોર્ટમાં બેસતા નથી તેવી કોઈ ફરિયાદ છે? જવાબ ભાગ્યે જ ‘હા’ માં હોય છે. ન્યાયાધીશ તરીકે તેઓ વકીલોની દરેક દલીલ સાંભળવા બંધાયેલા છે, કારણ કે ક્યારેક કોઈ સામાન્ય લાગતી દલીલ પણ કેસમાં અત્યંત સુસંગત સાબિત થઈ શકે છે. વકીલોને પૂરતી જગ્યા અને સમય આપવો એ ન્યાયાધીશની ફરજ છે, પરંતુ જ્યારે આ સમયનો દુરુપયોગ થાય છે ત્યારે કેસોનો નિકાલ દર ઘટે છે અને પેન્ડિંગ યાદી લાંબી થતી જાય છે.
કાનૂની વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા લોકોને આત્મનિરીક્ષણ કરવાની સલાહ આપતા જસ્ટિસ અમાનુલ્લાએ જણાવ્યું હતું કે, મુકદ્દમામાં વિલંબ માટે વકીલોની વારંવારની મુલતવી રાખવાની પ્રથા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ન્યાયાધીશના કામ કરવાના કલાકો નિશ્ચિત હોય છે, પરંતુ તે સમયમાં કેટલા કેસનો નિકાલ થશે તેનો સીધો સંબંધ વકીલો કેટલી ઝડપથી અને સચોટતાથી પોતાની રજૂઆત કરે છે તેના પર રહેલો છે. "વૈશ્વિકરણના યુગમાં મધ્યસ્થતા" વિષય પર બોલતા તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, રોકાણકારોના વિશ્વાસ અને આર્થિક વિકાસ માટે એડીઆર (ADR) મિકેનિઝમ ઉત્પ્રેરક સાબિત થઈ શકે છે, પરંતુ તેના માટે ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં દરેક પક્ષે જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે. ન્યાયાધીશો પર બૌદ્ધિક રીતે પ્રભાવશાળી હોવાની અપેક્ષા રાખવા સામે ચેતવણી આપી તેમણે ન્યાયિક વહીવટમાં વ્યાવહારિક અભિગમ અપનાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો.