શ્રીનગર: બર્ફીલા રણ તરીકે જાણીતા લદ્દાખનું પ્રવાસન હાલમાં અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. સરહદી તણાવ, જળવાયુ પરિવર્તન, સિક્સથ શિડ્યુલની માંગ સાથેના આંદોલનો અને બેફામ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના કારણે પ્રવાસીઓની સંખ્યા પર અસર પડી છે. જોકે, સરકાર અને સ્થાનિક લોકો હવે પર્યાવરણને અનુકૂળ 'ટિકાઉ પ્રવાસન' વિકસાવવા તરફ વળ્યા છે.

ભારતનું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખ તેની પ્રાકૃતિક સુંદરતા, બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ, ઊંચા પર્વતો અને શાંત સરોવરો માટે દુનિયાભરમાં પ્રખ્યાત છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી આ બર્ફીલા રણમાં પ્રવાસન ઉદ્યોગ અનેક કારણોસર પ્રભાવિત થઈ રહ્યો છે. ભારત-ચીન સરહદ વિવાદ, આબોહવા સંરક્ષણને લગતા આંદોલનો અને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિ (સિક્સથ શિડ્યુલ) હેઠળ વિશેષાધિકારો મેળવવાની જંગે પ્રવાસન પર ઊંડી અસર પાડી છે.

સૌથી મોટી અસર ભારત-ચીન બોર્ડર પર વધેલા તણાવની જોવા મળી છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં ગલવાન ઘાટીમાં થયેલી હિંસક અથડામણ બાદ લદ્દાખ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચામાં આવ્યું. સરહદ પર સતત સૈન્ય ગતિવિધિઓ અને કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને કારણે કેટલાક પ્રવાસીઓના મનમાં અસુરક્ષાની ભાવના જન્મી છે. ઘણા વિદેશી પ્રવાસીઓએ તેમની યાત્રા મોકૂફ રાખી હતી. જોકે, સરકાર અને સેનાએ વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મોટાભાગના પ્રવાસન સ્થળો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.

નોંધનીય છે કે લદ્દાખનું અર્થતંત્ર મુખ્યત્વે પ્રવાસન પર નિર્ભર છે. હોટેલ, ટેક્સી, ગાઈડ અને હસ્તકલા બજારોની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત પ્રવાસીઓ છે. કોવિડ-૧૯ મહામારીમાં પ્રવાસન સાવ ઠપ્પ થયા બાદ માંડ માંડ બેઠું થયેલું આ ક્ષેત્ર હવે પર્યાવરણીય પડકારોનો પણ સામનો કરી રહ્યું છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે અહીંના ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં જળ સંકટ સર્જી શકે છે.

પર્યાવરણવિદોના મતે પેંગોંગ સરોવર, નુબ્રા વેલી અને ખારદુંગલા પાસ જેવા પ્રખ્યાત સ્થળો પર બેફામ પ્રવાસનને કારણે પ્લાસ્ટિક કચરો અને પ્રદૂષણ વધ્યું છે. વધુ પડતા પ્રવાસીઓના ધસારાથી સ્થાનિક સંસાધનો પર ભારે દબાણ આવ્યું છે. તાજેતરમાં સોનમ વાંગચુક જેવા સામાજિક કાર્યકર્તાઓના પર્યાવરણ બચાવ આંદોલનોએ પણ આ મુદ્દા તરફ દેશનું ધ્યાન દોર્યું છે. નવી સડકો અને નિર્માણ કાર્યોને લીધે ભૂસ્ખલનના બનાવો પણ વધી રહ્યા છે.

જોકે, આ તમામ પડકારો વચ્ચે સકારાત્મક પાસાઓ પણ છે. કેન્દ્ર સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર પ્રવાસનને સુરક્ષિત અને આકર્ષક બનાવવા પ્રયાસરત છે. સડક અને હવાઈ કનેક્ટિવિટીમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. હવે લદ્દાખમાં સ્થાનિક સમુદાય પણ 'સસ્ટેનેબલ ટુરિઝમ' (ટિકાઉ પ્રવાસન) અપનાવી રહ્યો છે. અનેક ગામડાઓમાં 'હોમ-સ્ટે' કલ્ચર વિકસી રહ્યું છે, જેથી પ્રવાસીઓને સ્થાનિક સંસ્કૃતિનો અનુભવ મળે અને પર્યાવરણ પર બોજો ઘટે. સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ પણ વધારવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો પ્રકૃતિનું સંતુલન જાળવીને પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન અપાશે, તો લદ્દાખ ફરી એકવાર પ્રવાસીઓ માટે નંબર વન ડેસ્ટિનેશન બની રહેશે.

*