મેડાગાસ્કર : કુદરતના ખોળામાં ક્યારેક એવા અદભૂત જીવો પાંગર્યા છે જેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. મેડાગાસ્કરના જંગલોમાં એક સમયે વિહરતું 'હાથી પક્ષી' (Elephant Bird) આવું જ એક રહસ્યમયી અને વિશાળકાય પ્રાણી હતું. તેનું નામ હાથી પક્ષી એટલા માટે પડ્યું હતું કારણ કે તે કદમાં હાથી જેવું વિશાળ દેખાતું હતું, જોકે તેનો હાથી સાથે કોઈ જ જૈવિક સંબંધ નહોતો. લગભગ ૩ મીટર (૧૦ ફૂટ) ઊંચું અને ૪૫૦ કિલોથી વધુ વજન ધરાવતું આ પક્ષી ઉડી શકતું નહોતું, પરંતુ પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં તે સૌથી મોટા ઈંડા મૂકનાર પ્રાણી તરીકે નોંધાયું છે.

હાથી પક્ષીનું ઈંડું એટલું વિશાળ હતું કે તેમાં એકસાથે ૧૫૦ મરઘીના ઈંડા સમાઈ શકે! લગભગ ૧૦ કિલો વજન ધરાવતું આ ઈંડું ૩૦ સેન્ટિમીટર લાંબુ અને ૮.૫ લિટર જેટલી ક્ષમતા ધરાવતું હતું. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ અત્યાર સુધી શોધાયેલા તમામ જીવોમાં આ સૌથી મોટું ઈંડું માનવામાં આવે છે. આટલી ભવ્યતા હોવા છતાં, આ પક્ષી એક હજાર વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પરથી અદ્રશ્ય થઈ ગયું.

નાના 'કિવી' સાથેનો છે અનોખો સંબંધ

વૈજ્ઞાનિકો માટે સૌથી મોટું આશ્ચર્ય એ છે કે, જે હાથી પક્ષીનું કદ આટલું વિશાળ હતું, તેનો સૌથી નજીકનો જીવંત સંબંધી ન્યુઝીલેન્ડનું અત્યંત નાનું પક્ષી 'કિવી' છે! ડીએનએ સંશોધનોએ આ વાતને પૂરવાર કરી છે કે ભલે આજે કદમાં આસમાન-જમીનનો તફાવત હોય, પણ લાખો વર્ષો પહેલા આ બંને પક્ષીઓના પૂર્વજ એક જ હતા. મેડાગાસ્કરની અનન્ય ઇકોસિસ્ટમમાં આ પક્ષી શાકાહારી જીવન જીવતું હતું અને બીજ ફેલાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવતું હતું.

આ વિશાળ પક્ષીનું લુપ્ત થવું એ પણ માનવ ઈતિહાસની એક કરુણ ઘટના છે. સંશોધકોનું માનવું છે કે ૧૦મી કે ૧૧મી સદીની આસપાસ જ્યારે મનુષ્યો મેડાગાસ્કરમાં સ્થાયી થયા, ત્યારે શિકાર અને તેમના વિશાળ ઈંડાનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ થવાને કારણે તેમની વસ્તીમાં ઝડપી ઘટાડો થયો. તેમના પ્રજનનનો દર ખૂબ જ ધીમો હોવાથી તેઓ વધતા જતા માનવીય દબાણને સહન કરી શક્યા નહીં. આજે ભલે હાથી પક્ષી આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ તેના અવશેષો અને અશ્મિભૂત ઈંડાના કવચ આપણને ઉત્ક્રાંતિના ઈતિહાસના એક અદભૂત અધ્યાયની યાદ અપાવે છે. આ જીવ એ સાબિત કરે છે કે કુદરત પાસે ક્યારેક અકલ્પનીય પ્રયોગો કરવાની અદભૂત શક્તિ હતી.